Khi phát triển bền vững không còn là khẩu hiệu

“Không ai làm phát triển bền vững chỉ vì yêu Trái đất cả. Cuối cùng, đó vẫn là câu chuyện kinh doanh”; đó là phát biểu thẳng thắn của bà Nguyễn Cẩm Chi, Giám đốc Khối Tư vấn Phát triển Bền vững, Công ty Tư vấn & Quản lý MCG, tại Hội thảo “Xu hướng tiêu dùng 2026 và ESG doanh nghiệp cần thích ứng thế nào?” do Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao và Trung tâm BSA tổ chức.

Từ những trang trại chuối ở Long An, những hợp tác xã sản xuất nhỏ cho đến các doanh nghiệp xuất khẩu thép sang châu Âu, tất cả đang đứng trước áp lực phải thay đổi tư duy sản xuất, quản trị và thích ứng với những tiêu chuẩn mới của thị trường toàn cầu.

Theo bà Nguyễn Cẩm Chi, nhiều doanh nghiệp Việt, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn đang nhìn ESG như một khái niệm xa vời, tốn kém và chỉ phù hợp với các tập đoàn lớn. Tuy nhiên trên thực tế, rất nhiều mô hình phát triển bền vững đã tồn tại từ lâu trong đời sống sản xuất của người Việt, chỉ là chưa được gọi tên.

Bà kể câu chuyện về một trang trại chuối rộng hơn 240 ha tại Long An chuyên xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Điều khiến bà ấn tượng không chỉ là quy mô sản xuất mà là cách doanh nghiệp này tận dụng toàn bộ phụ phẩm trong quá trình canh tác. Chuối loại được dùng nuôi bò, phân bò quay lại bón cho cây chuối, tạo thành một vòng tuần hoàn gần như không có chất thải bỏ đi.

“Doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam thật ra đã làm kinh tế tuần hoàn từ lâu rồi, chỉ là chúng ta chưa gọi tên nó ra thôi”, bà Chi chia sẻ.

Bà Nguyễn Cẩm Chi, Giám đốc Khối Tư vấn Phát triển Bền vững, Công ty Tư vấn & Quản lý MCG.

Không chỉ ở lĩnh vực nông nghiệp, nhiều mô hình tương tự cũng đang xuất hiện trong ngành thực phẩm, thủy sản hay chế biến nông sản. Từ vỏ nha đam được ủ thành phân hữu cơ, phụ phẩm cá được sản xuất omega-3 cho đến bã nguyên liệu dùng làm phân bón, tất cả đều cho thấy một hướng đi mới: biến chất thải thành doanh thu.

Theo bà Chi, đây chính là điều doanh nghiệp Việt cần nhìn nhận lại trong bối cảnh hiện nay. ESG không chỉ là “chi phí”, mà còn có thể mở ra các dòng doanh thu mới nếu doanh nghiệp biết khai thác đúng cách.

Một trong những áp lực lớn nhất hiện nay đến từ thị trường xuất khẩu, đặc biệt là châu Âu. Theo bà Chi, nhiều doanh nghiệp Việt trước đây cho rằng phát triển bền vững là câu chuyện “có thì tốt”, nhưng giờ đây đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn tiếp tục tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bà dẫn ví dụ về cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) mà châu Âu đang triển khai đối với các ngành như thép, nhôm, phân bón… Theo quy định mới, doanh nghiệp xuất khẩu vào châu Âu sẽ phải kê khai lượng phát thải carbon trong quá trình sản xuất và sau đó phải trả chi phí phát thải tương ứng.

“Đây không còn là chuyện thích thì làm nữa. Nếu không chuyển đổi thì sẽ không xuất khẩu được”, bà nói.

Theo bà Chi, châu Âu đã theo đuổi chiến lược giảm phát thải suốt hàng chục năm qua. Vì vậy, họ không muốn hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia khác trở thành “kẽ hở carbon” làm phá vỡ những nỗ lực đó. Kết quả là các hàng rào kỹ thuật, hàng rào thuế quan xanh bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều.

Tuy nhiên, điều đáng lo hơn không nằm ở vài nhóm ngành hiện tại, mà là khả năng các tiêu chuẩn ESG sẽ tiếp tục mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác trong tương lai. “Doanh nghiệp Việt Nam sợ nhất là bị đi sau”, bà Chi nhận định.

Theo bà, áp lực chuyển đổi không chỉ đến từ thị trường quốc tế mà còn xuất hiện ngay trong chuỗi cung ứng nội địa. Những tập đoàn lớn đã cam kết Net Zero sẽ bắt đầu yêu cầu nhà cung cấp kê khai khí nhà kính, chứng minh tiêu chuẩn lao động và đáp ứng các quy định ESG nếu muốn tiếp tục hợp tác.

Điều này đồng nghĩa, ngay cả doanh nghiệp không xuất khẩu trực tiếp cũng không thể đứng ngoài cuộc chơi.

Điều khách hàng thật sự cần không phải là… chứng chỉ

Một trong những vấn đề được bà Nguyễn Cẩm Chi nhấn mạnh nhiều lần là doanh nghiệp Việt đang có xu hướng “chạy theo chứng chỉ” mà chưa thực sự hiểu khách hàng cần gì.

Theo bà, nhiều doanh nghiệp bỏ ra hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng để đạt các chứng nhận hữu cơ, ESG hay phát triển bền vững nhưng lại không đo lường được hiệu quả kinh doanh thực tế.

“Tôi luôn hỏi doanh nghiệp rằng: sau khi có chứng nhận, anh bán được bao nhiêu tiền hàng? Có tăng doanh thu hay không?”, bà nói.

Theo khảo sát của MCG Management Consulting Group trên hơn 130 tập đoàn quốc tế lớn như Apple, Samsung, HSBC…, phần lớn khách hàng không yêu cầu doanh nghiệp phải có quá nhiều chứng chỉ đắt đỏ. Điều họ quan tâm nhiều hơn là những yếu tố rất thực tế như: có nội quy lao động rõ ràng hay không, có chính sách chống hối lộ không, có quản lý nước thải, chất thải hay không, người lao động có được đảm bảo quyền lợi đầy đủ không…

“Có những thứ doanh nghiệp hoàn toàn có thể làm được ngay mà không tốn quá nhiều tiền”, bà Chi nhận xét.

Khi thị trường đòi hỏi phát triển bền vững, doanh nghiệp Việt buộc phải hành động.

Theo bà, nhiều doanh nghiệp đang tự tạo áp lực cho mình khi nghĩ ESG đồng nghĩa với đầu tư lớn, công nghệ đắt đỏ hoặc các chiến lược phức tạp. Trong khi đó, đôi khi việc đầu tiên chỉ đơn giản là theo dõi điện năng tiêu thụ, rà soát lãng phí, xây dựng nội quy lao động hoặc chuẩn hóa quy trình quản trị.

Đó cũng là lý do bà cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa thực tế lại có lợi thế hơn doanh nghiệp lớn ở khả năng thay đổi nhanh. “Doanh nghiệp lớn muốn thay đổi phải họp rất nhiều cấp. Còn doanh nghiệp nhỏ hôm nay quyết, ngày mai có thể làm ngay”, bà nói.

Theo bà Nguyễn Cẩm Chi, nhiều doanh nghiệp hiện vẫn nghĩ rằng ESG là câu chuyện “của người khác”. Nhưng trên thực tế, mọi doanh nghiệp đều nằm trong chuỗi cung ứng và chuỗi cung ứng đó đang thay đổi rất nhanh.

Một tập đoàn lớn cam kết Net Zero sẽ kéo theo toàn bộ nhà cung cấp phải giảm phát thải. Một trung tâm thương mại muốn thu hút thương hiệu quốc tế sẽ phải đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Một doanh nghiệp muốn tiếp cận vốn rẻ từ các quỹ đầu tư cũng phải chứng minh yếu tố bền vững trong vận hành.

“Không cần biết người tiêu dùng cuối cùng có chọn sản phẩm xanh hay không, nhưng nếu khách hàng của mình yêu cầu thì mình vẫn phải làm”, bà Chi nhấn mạnh.

Theo bà, hiện nay tại Việt Nam đã xuất hiện nhiều nguồn vốn xanh với lãi suất ưu đãi dành cho các dự án phát triển bền vững. Tuy nhiên, nghịch lý là các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính lại rất khó tìm doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện để giải ngân.

Nhiều doanh nghiệp vẫn đứng ngoài cuộc chơi vì tâm lý e ngại, sợ tốn kém hoặc chưa biết bắt đầu từ đâu. “Rào cản lớn nhất không phải là tiền, mà là tâm lý do dự”, bà Chi nói.

Theo bà, doanh nghiệp không cần bắt đầu bằng những mục tiêu quá lớn. Họ có thể đi từ những việc nhỏ như tiết kiệm điện, xử lý nước thải, giảm lãng phí nguyên liệu hay tận dụng phụ phẩm để tạo giá trị mới. Quan trọng nhất là phải hành động và hiểu rõ khách hàng thực sự cần điều gì.

Trong bối cảnh ESG đang trở thành tiêu chuẩn mới của thị trường toàn cầu, bà Nguyễn Cẩm Chi cho rằng doanh nghiệp Việt không còn nhiều thời gian để đứng ngoài quan sát. “Nếu bây giờ vẫn nghĩ rằng mình chưa xuất khẩu nên chưa liên quan thì rất nguy hiểm”, bà cảnh báo.

Theo bà, xu hướng này sẽ tiếp tục lan rộng từ Chính phủ, các tập đoàn lớn cho đến địa phương và từng chuỗi cung ứng cụ thể. Những doanh nghiệp đi trước sẽ có cơ hội tiếp cận khách hàng lớn hơn, nguồn vốn tốt hơn và vị thế cạnh tranh mạnh hơn trong tương lai.

“Rủi ro luôn đi cùng cơ hội. Quan trọng là doanh nghiệp có nhìn thấy cơ hội đó hay không”, bà Chi nói.