Công trình không chỉ cập nhật kịp thời tình trạng bảo tồn của các loài sinh vật nguy cấp, quý hiếm mà còn thể hiện rõ năng lực nghiên cứu, đánh giá đa dạng sinh học của Việt Nam trong bối cảnh nhiều thách thức toàn cầu.

Trên phạm vi thế giới, đa dạng sinh học đang suy giảm với tốc độ đáng báo động, được nhiều chuyên gia cảnh báo là giai đoạn của “lần tuyệt chủng thứ sáu”. Năm 2021, khoảng 142.600 loài sinh vật đã được đánh giá tình trạng bảo tồn, trong đó hơn 40.000 loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Đến năm 2025, con số loài được đánh giá tăng lên trên 172.600, với hơn 48.600 loài bị xếp vào nhóm bị đe dọa.

Tại Việt Nam, các loài sinh vật hoang dã cũng đang chịu áp lực lớn từ suy thoái sinh cảnh, biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên quá mức. Trong khi Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) liên tục được cập nhật thì Sách Đỏ Việt Nam vẫn sử dụng bản xuất bản từ năm 2007, với nhiều thông tin chưa phản ánh đầy đủ biến động về phân bố, quy mô quần thể và các yếu tố tác động đến sinh cảnh. Yêu cầu phát triển xanh và bền vững đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải có một hệ thống dữ liệu đồng bộ, cập nhật, làm căn cứ khoa học cho quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học.

Nhóm tác giả khảo sát thực địa về các loài sinh vật hoang dã có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng (Nguồn: Viện Hàn Lâm KH &CN Việt Nam)

Xuất phát từ thực tiễn đó, trong giai đoạn 2020–2024, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường cùng các đồng nghiệp tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (nay là Viện Sinh học) đã chủ trì thực hiện đề tài cấp Viện Hàn lâm: “Cập nhật, xây dựng cơ sở dữ liệu Danh lục Đỏ và Sách Đỏ Việt Nam”. Đề tài huy động sự tham gia của đông đảo nhà khoa học, chuyên gia đến từ các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức bảo tồn trên cả nước.

Khối lượng công việc của đề tài được đánh giá là rất lớn, với hơn 1.500 hồ sơ loài được rà soát, cập nhật và đánh giá lại sau nhiều năm. Hơn 18 nhóm nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khác nhau như thực vật, nấm, thú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá, côn trùng và thủy sinh vật đã phối hợp chặt chẽ, đòi hỏi công tác tổ chức khoa học và phân công nhiệm vụ rõ ràng.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường, so với phiên bản Sách Đỏ công bố năm 2007 ghi nhận 836 loài bị đe dọa, phiên bản mới năm 2024 đã xác định 1.398 loài sinh vật bị đe dọa tuyệt chủng ở các mức độ khác nhau, gồm 742 loài động vật và 656 loài thực vật, nấm. Số lượng loài bị đe dọa gia tăng rõ rệt ở cả hai nhóm, trong đó thực vật tăng thêm 196 loài và động vật tăng 354 loài. Đáng chú ý, có 5 loài động vật được xác định đã tuyệt chủng hoặc tuyệt chủng ngoài tự nhiên, gồm rùa ba-ta-gua miền Nam, hươu sao, gà lôi lam mào trắng, cá sấu hoa cà và tê giác một sừng.

Một kết quả quan trọng khác của đề tài là việc hình thành Cơ sở dữ liệu Danh lục Đỏ Việt Nam dưới dạng website tra cứu trực tuyến tại địa chỉ vnredlist.vast.vn. Hệ thống hiện cung cấp dữ liệu bằng tiếng Việt, được xây dựng tương thích với chuẩn dữ liệu của Danh lục Đỏ IUCN, tạo nền tảng thuận lợi cho việc kết nối và chia sẻ thông tin trong tương lai.

Hội đồng nghiệm thu đánh giá đề tài đạt loại xuất sắc, dựa trên kết quả của ba hợp phần chính: cập nhật Danh lục Đỏ và biên soạn Sách Đỏ Việt Nam; xây dựng cơ sở dữ liệu và website Danh lục Đỏ; biên tập, xuất bản bộ Sách Đỏ phiên bản mới.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Xuân Cảnh – Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu, các kết quả của đề tài đã cung cấp nguồn thông tin khoa học có giá trị, phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý, bảo tồn các loài sinh vật nguy cấp, quý, hiếm ở Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là căn cứ quan trọng để xây dựng danh mục các loài được bảo vệ theo các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu đã công bố nhiều công trình khoa học trên các tạp chí quốc tế và trong nước. Sản phẩm trọng tâm của đề tài là bộ Sách Đỏ Việt Nam phiên bản mới nhất, gồm tập 1 về động vật và tập 2 về thực vật, nấm.