Các quốc gia đang phát triển phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nợ thảm khốc trong những tháng tới khi lạm phát tăng nhanh, tăng trưởng chậm lại, lãi suất cao và đồng USD mạnh lên kết hợp thành một cơn bão hoàn hảo có thể tạo ra một làn sóng vỡ nợ hỗn loạn và gây ra thiệt hại kinh tế cho hầu hết các quốc gia trên thế giới. 

Theo một số tính toán, các nước nghèo nợ các quốc gia giàu có, các ngân hàng phát triển đa phương và các chủ nợ tư nhân lên tới 200 tỷ USD. Lãi suất tăng đã làm tăng giá trị của đồng USD, khiến những người vay nước ngoài với khoản nợ bằng đồng USD khó trả nợ hơn.

Việc vỡ nợ một lượng lớn các khoản vay sẽ khiến chi phí đi vay của các quốc gia dễ bị tổn thương, thậm chí còn cao hơn và có thể gây ra khủng hoảng tài chính khi gần 100 triệu người đã bị đẩy vào cảnh nghèo đói trong năm nay do tác động của đại dịch, lạm phát và cuộc chiến của Nga ở Ukraine.

Mối nguy hiểm đặt ra một cơn gió ngược khác cho nền kinh tế thế giới vốn đang hướng tới suy thoái. Các nhà lãnh đạo của các nền kinh tế tiên tiến trên thế giới đã vật lộn trong những tuần gần đây về cách ngăn chặn khủng hoảng tài chính ở các thị trường mới nổi như Zambia, Sri Lanka và Ghana, nhưng họ đã phải chật vật để phát triển một kế hoạch đẩy nhanh quá trình giảm nợ nhưng họ cũng phải đối mặt với khủng hoảng kinh tế của chính mình.

Khi các nước giàu chuẩn bị cho suy thoái kinh tế toàn cầu và cố gắng đối phó với giá lương thực và năng lượng cao, dòng vốn đầu tư vào các nước đang phát triển đã giảm đi và các chủ nợ lớn, đặc biệt là Trung Quốc, đã chậm tái cơ cấu các khoản vay.

Các vụ vỡ nợ hàng loạt ở những quốc gia có thu nhập thấp không có khả năng gây ra một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu do quy mô nền kinh tế của họ tương đối nhỏ. Tuy nhiên, nguy cơ đang khiến các nhà hoạch định chính sách phải suy nghĩ lại về tính bền vững của nợ trong thời đại lãi suất tăng và các giao dịch cho vay ngày càng mờ nhạt. 

Một phần là do vỡ nợ có thể khiến các quốc gia như Hoa Kỳ khó xuất khẩu hàng hóa sang các quốc gia mắc nợ hơn, làm chậm nền kinh tế thế giới hơn nữa và có thể dẫn đến nạn đói và bất ổn xã hội lan rộng. Khi Sri Lanka tiến gần đến khả năng vỡ nợ trong năm nay, ngân hàng trung ương của nước này đã buộc phải dàn xếp một thỏa thuận đổi chác để trả tiền mua dầu của Iran bằng lá trà.

David Malpass, chủ tịch Ngân hàng Thế giới, cho biết trong một cuộc phỏng vấn tại hội nghị thượng đỉnh của G20 vào tháng trước ở Indonesia: "Tìm cách giảm nợ là điều quan trọng đối với các quốc gia này để nhìn ra ánh sáng ở cuối đường hầm". 

"Gánh nặng này đối với các nước đang phát triển là rất tồi tệ. Nếu nó tiếp diễn, chúng sẽ tiếp tục trở nên tồi tệ hơn, sau đó sẽ tác động đến các nền kinh tế tiên tiến về dòng di cư gia tăng và mất thị trường", ông David Malpass nói.

Tình trạng cấp bách xảy ra sau các đợt phong tỏa để ngăn chặn virus COVID-19 ở Trung Quốc và cuộc chiến của Nga ở Ukraina, vốn đã làm giảm sản lượng toàn cầu và khiến giá lương thực và năng lượng tăng vọt. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã nhanh chóng tăng lãi suất ở Hoa Kỳ, củng cố sức mạnh của đồng USD và khiến các nước đang phát triển phải nhập khẩu nhu yếu phẩm cho người dân đang phải vật lộn với giá cả tăng cao.

Các nhà kinh tế và các tổ chức tài chính toàn cầu như Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế đã lên tiếng báo động về mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng. Ngân hàng Thế giới năm nay dự báo rằng khoảng một chục quốc gia có thể phải đối mặt với tình trạng vỡ nợ trong năm tới và IMF tính toán rằng 60% các nước đang phát triển có thu nhập thấp đang lâm vào cảnh khó khăn về nợ nần hoặc có nguy cơ mắc nợ cao.

Kể từ đó, nền tài chính của các nước đang phát triển tiếp tục xấu đi. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại cho biết trong tuần trước rằng 12 quốc gia hiện có xếp hạng vỡ nợ cao nhất, tăng từ ba quốc gia trong 18 tháng trước.

Brad Setser, một thành viên cấp cao tại hội đồng, ước tính rằng 200 tỷ USD nợ quốc gia tại các thị trường mới nổi cần được cơ cấu lại.

Ông Setser nói: "Đó chắc chắn là một vấn đề mang tính hệ thống đối với các quốc gia bị ảnh hưởng. "Vì một số lượng lớn các quốc gia đã vay từ thị trường và Trung Quốc từ năm 2012 đến 2020, nên có một số lượng lớn bất thường các quốc gia bị vỡ nợ hoặc có nguy cơ vỡ nợ."

Cơ cấu lại khoản nợ có thể bao gồm cung cấp thời gian ân hạn nợ, giảm lãi suất và xóa một số khoản nợ gốc. Hoa Kỳ có truyền thống dẫn đầu các sáng kiến xóa nợ rộng rãi như kế hoạch "Trái phiếu Brady" cho Mỹ Latinh vào những năm 1990. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các chủ nợ thương mại cho vay với lãi suất cao và các khoản vay dồi dào từ Trung Quốc - vốn không thích chịu thua lỗ - đã gây phức tạp cho các nỗ lực giảm nợ quốc tế.

Fitch, công ty xếp hạng tín dụng, đã cảnh báo trong một báo cáo vào tháng trước rằng "có thể xảy ra nhiều vụ vỡ nợ hơn" ở các thị trường mới nổi vào năm tới và than thở rằng cái gọi là Khung chung mà Nhóm G20 thành lập vào năm 2020 để tạo điều kiện tái cơ cấu nợ "không chứng minh được hiệu quả trong việc giải quyết khủng hoảng một cách nhanh chóng".

Kể từ khi khuôn khổ được thành lập, chỉ có Zambia, Chad và Ethiopia tìm cách xóa nợ. Đó là một quá trình mài giũa, liên quan đến các ủy ban chủ nợ, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới, tất cả đều phải đàm phán và thống nhất về cách cơ cấu lại các khoản vay mà các quốc gia mắc nợ. 

Sau hai năm, Zambia cuối cùng cũng sắp tái cơ cấu các khoản nợ của mình đối với các ngân hàng nhà nước Trung Quốc và Chad đã đạt được thỏa thuận vào tháng trước với các chủ nợ tư nhân, bao gồm cả Glencore, để tái cơ cấu nợ.

Bruno LeMaire, Bộ trưởng Tài chính Pháp, nói rằng tiến trình với Zambia và Chad là một bước tích cực, nhưng còn nhiều việc phải làm với các quốc gia khác. "Bây giờ chúng ta nên tăng tốc", ông Le Maire nói bên lề hội nghị thượng đỉnh G20.

Trung Quốc, quốc gia đã trở thành một trong những chủ nợ lớn nhất thế giới, vẫn là một trở ngại cho việc cứu trợ. Các chuyên gia phát triển đã cáo buộc quốc gia này đặt "bẫy nợ" cho các nước đang phát triển với chương trình cho vay hơn 500 tỷ USD, được mô tả là mang tính săn mồi.

Mark Sobel, cựu quan chức Bộ Tài chính và Chủ tịch Diễn đàn Tổ chức Tài chính và Tiền tệ Chính thức của Hoa Kỳ, cho biết: "Đây thực sự là Trung Quốc không sẵn sàng thừa nhận việc cho vay của họ là không bền vững và Trung Quốc chần chừ trong việc đạt được các thỏa thuận".

Hoa Kỳ thường xuyên kêu gọi Trung Quốc dễ dãi hơn và phàn nàn rằng các khoản vay của Trung Quốc rất khó tái cơ cấu do các điều khoản hợp đồng không rõ ràng. Mỹ đã mô tả các hoạt động cho vay của Trung Quốc là "không bình thường".

Brent Neiman, cố vấn của Bộ trưởng Tài chính Janet L. Yellen, cho biết trong một bài phát biểu tại Washington vào tháng 9: "Trung Quốc không phải là chủ nợ duy nhất cản trở việc thực hiện nhanh chóng và hiệu quả kế hoạch điển hình. "Nhưng trong bối cảnh cho vay quốc tế, việc Trung Quốc thiếu tham gia vào việc giảm nợ có phối hợp là điều phổ biến nhất và gây ra hậu quả nghiêm trọng nhất".

Trung Quốc đã cáo buộc các chủ nợ thương mại phương Tây và các tổ chức đa phương không làm đủ để cơ cấu lại các khoản nợ và phủ nhận rằng họ đã tham gia vào hoạt động cho vay nặng lãi. "Đây không phải là 'bẫy nợ', mà là tượng đài của sự hợp tác", Wang Yi, ngoại trưởng Trung Quốc, cho biết trong năm nay.

Nền kinh tế của chính Trung Quốc đang chậm lại do chính sách "zero Covid" nghiêm trọng của nước này, bao gồm xét nghiệm hàng loạt, cách ly và phong tỏa dân số. Một cuộc khủng hoảng bất động sản trong nước cũng khiến Trung Quốc gặp khó khăn hơn trong việc chấp nhận các khoản lỗ đối với các khoản vay mà nước này đã cho các nước khác vay.

Các quan chức của IMF sẽ tới Bắc Kinh vào tuần tới để tham dự hội nghị bàn tròn "1+6" với các nhà lãnh đạo của các tổ chức kinh tế quốc tế lớn. Trong các cuộc gặp đó, họ sẽ giúp Trung Quốc hiểu rõ hơn về quá trình tái cơ cấu nợ thông qua khuôn khổ chung.

Ceyla Pazarbasioglu, giám đốc bộ phận chiến lược, chính sách và đánh giá tại IMF, thừa nhận rằng việc đồng ý với các điều khoản về giảm nợ có thể mất thời gian, nhưng cho biết bà sẽ chuyển sự khẩn cấp tới các quan chức Trung Quốc.

Bà Pazarbasioglu, người sẽ tới Trung Quốc, nói với các phóng viên tại IMF vào tuần trước: "Vấn đề chúng tôi gặp phải là không có thời gian vì các quốc gia rất mong manh trong việc đối phó với khả năng dễ bị tổn thương về nợ.

Tại các cuộc họp thường niên của IMF và Ngân hàng Thế giới ở Washington vào tháng 10, các nhà hoạch định chính sách cho biết tốc độ tái cơ cấu nợ quá chậm và kêu gọi hành động phối hợp giữa các chủ nợ và bên vay để tìm ra giải pháp trước khi quá muộn.

Trong một cuộc thảo luận nhóm về tái cơ cấu nợ, Gita Gopinath, phó giám đốc điều hành thứ nhất của IMF, cho biết các quốc gia và chủ nợ cần tránh kiểu suy nghĩ viển vông dẫn đến vỡ nợ. Bà Gopinath nói: "Các chủ nợ thường có xu hướng hy vọng 'đánh bạc' để chuộc lỗi, và sau đó không giải quyết được gì".

Nhưng khi kết thúc cuộc họp của Nhóm G20 vào tháng 11, có vẻ như đã đạt được rất ít tiến bộ. Trong một tuyên bố chung, các nhà lãnh đạo bày tỏ quan ngại về "tình hình nợ xấu đi" tại một số nước thu nhập trung bình dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, họ đưa ra vài giải pháp cụ thể.

"Chúng tôi tái khẳng định tầm quan trọng của những nỗ lực chung của tất cả các bên, bao gồm cả các chủ nợ tư nhân, để tiếp tục làm việc hướng tới tăng cường minh bạch nợ", tuyên bố viết. Tuyên bố bao gồm một chú thích nói rằng "một thành viên có quan điểm khác nhau về các vấn đề nợ". Quốc gia đó, theo những người quen thuộc với vấn đề này, là Trung Quốc.

Trong cuộc phỏng vấn, ông Malpass nói rằng Trung Quốc sẵn sàng thảo luận về việc xóa nợ, nhưng "điều khó hiểu là chi tiết" khi nói đến việc tái cơ cấu các khoản vay để giảm gánh nặng nợ.

Chủ tịch Ngân hàng Thế giới dự đoán rằng các vấn đề tài chính mà các nước đang phát triển phải đối mặt khó có thể trở thành một cuộc khủng hoảng nợ toàn cầu như đã xảy ra vào những năm 1980 khi nhiều nước Mỹ Latinh không thể trả nợ nước ngoài. Tuy nhiên, ông gợi ý rằng có một mệnh lệnh đạo đức là phải làm nhiều hơn nữa để giúp đỡ các nước nghèo và những người dân đã bị đẩy sâu hơn vào cảnh nghèo đói trong đại dịch.

Ông Malpass nói: "Sẽ có sự đảo ngược liên tục trong quá trình phát triển về tình trạng nghèo đói, và suy dinh dưỡng, vốn đã và đang gia tăng. "Và nó đang đến vào thời điểm mà các quốc gia cần nhiều nguồn lực hơn chứ không phải ít hơn".

(Nguồn: NYTimes)