Tổng thống Mỹ nào của nước Mỹ thua phiếu phổ thông nhưng vẫn đắc cử?

Các ứng viên Tổng thống Mỹ không cần phải đảm bảo có đa số phiếu phổ thông để giành chiến thắng, mà điều này phụ thuộc vào số phiếu đại cử tri.

Trong số 58 cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ, 53 cuộc có người chiến thắng chiếm đa số cả về số phiếu phổ thông cũng như số phiếu đại cử tri . Tuy nhiên, vẫn có tới 5 cuộc bầu cử mà người giành chiến thắng sau cùng trên thực tế lại thua về số phiếu phổ thông.

Vấn đề là ở chỗ: Tổng thống Mỹ lại không được bầu bằng số phiếu phổ thông. Chương 2, điều 1 của Hiến pháp Mỹ quy định” tổng thống được bầu gián tiếp thông qua các “đại cử tri”. Nhóm này được gọi là đại cử tri đoàn, theo VOV.

Ứng viên Dân chủ Hillary Clinton phải nhường bước trước ứng viên Cộng hòa Donald Trump vì thua số phiếu đại cử tri, dù thắng số phiếu phổ thông. Ảnh: AP
Ứng viên Dân chủ Hillary Clinton phải nhường bước trước ứng viên Cộng hòa Donald Trump vì thua số phiếu đại cử tri, dù thắng số phiếu phổ thông. Ảnh: AP

Để giành chiến thắng trong một cuộc bầu cử tổng thống giai đoạn hiện đại, ứng cử viên cần phải giành được 270 trong số 538 tổng số phiếu đại cử tri. Các bang được phân bổ số phiếu đại cử tri dựa trên số đại diện trong Hạ viện, cùng 2 Thượng nghị sỹ.

Các đại cử tri lại được phân bổ theo dân số của mỗi bang, nhưng vẫn đảm bảo bang ít dân nhất cũng có tối thiểu ba đại cử tri (1 hạ nghị sỹ và 2 thượng nghị sĩ).

Dù vậy, sự đảm bảo tối thiểu này đồng nghĩa với việc các bang ít dân số hơn cuối cùng lại có tỷ lệ đại cử tri tính theo đầu người lớn hơn các bang đông dân hơn. Ví dụ, bang  Wyoming chỉ có 1 đại biểu trong Hạ viện đại diện cho 570.000 cư dân. Trong khi California, có dân số lớn hơn nhiều, có tới 53 đại biểu trong Hạ viện, nhưng mỗi nghị sỹ này lại đại diện tới 700.000 dân.

Vì tất cả các đại cử tri của mỗi bang sẽ bỏ phiếu cho ứng cử viên tổng thống giành được nhiều phiếu phố thông nhất trên toàn bang, nên về mặt toán học, ứng viên tranh cử có thể giành được nhiều phiếu đại cử tri hơn đối thủ, dù thua số phiếu phổ thông. Về cơ bản, đó là những gì đã từng xảy ra năm 2016 với đương kim Tổng thống Donald Trump.

Dưới đây là 5 cuộc bầu cử mà người trở thành chủ nhân Nhà Trắng lại thua đối thủ về số phiếu phổ thông.

Tổng thống thứ 6, John Quincy Adams (năm 1824)

Đây là lần đầu tiên một ứng cử viên đắc cử tổng thống Mỹ dù thua cả phiếu phổ thông lẫn phiếu đại cử tri.

Tổng thống John Quincy Adams. Ảnh: History 
Tổng thống John Quincy Adams. Ảnh: History 

Năm 1824, có 4 ứng cử viên tranh cử tổng thống, đều là thành viên cùng đảng Dân chủ Cộng hòa, gồm: Andrew Jackson, John Quincy Adams, William Crawford và Henry Clay.

Khi các phiếu bầu được thống kê, Andrew Jackson giành được số phiếu cao nhất của cả phiếu phổ thông lẫn đại cử tri. Nhưng đề giành được chức tổng thống thì ông không chỉ cần đạt số phiếu cao nhất mà còn phải đạt đa số quá bán, trong khi Jackson lại thiếu 32 phiếu đại cử tri để đạt trên 50%.

Trong trường hợp không có ứng cử viên tổng thống nào giành được đa số quá bán phiếu đại cử tri, thì theo Hiến pháp, kết quả sẽ được quyết định tại Hạ viện. Hạ viện Mỹ chỉ có thể bỏ phiếu cho 3 người có số phiếu cao nhất, đồng nghĩa loại Clay khỏi đua. Nhưng điều đó không ngăn được Clay sử dụng ảnh hưởng của mình với tư cách là Chủ tịch Hạ viện để thay đổi kết quả cuộc bỏ phiếu. Cuối cùng, Hạ viện Mỹ đã bỏ phiếu bầu John Adams làm tổng thống, mặc dù Jackson trước đó đã thắng Adams với 99 phiếu đại cử tri so với 84.

Tổng thống Rutherford B. Hayes (năm 1876)

Tương tự như năm 1824, cuộc bầu cử năm 1876 không do cử tri quyết định mà do Quốc hội Mỹ quyết định. Tuy nhiên, lần này, Hiến pháp đã không có câu trả lời cho cuộc khủng hoảng bầu cử.

Tổng thống thứ 19 Rutherford B. Hayes. Ảnh: Britania 
Tổng thống thứ 19 Rutherford B. Hayes. Ảnh: Britania 

Đó là một cuộc đua rất gay gắt giữa ứng viên đảng Cộng hòa Rutherford B. Hayes và ứng viên đảng Dân chủ Samuel Tilden. Tilden giành được 184 phiếu đại cử tri, thiếu đúng 1 phiếu là đạt đa số cần thiết để đắc cử tổng thống. Trong khi đó, Hayes chỉ giành được 165 phiếu, và 20 phiếu đại cử tri vẫn đang trong tranh chấp giữa hai bên, theo baotintuc.vn.

Đảng Cộng hòa phản đối kết quả từ Florida, Louisiana và Nam Carolina, vì cả hai đảng đều tuyên bố ứng cử viên của họ đã thắng ở các bang này. Hiến pháp Mỹ quy định một kế hoạch dự phòng trong trường hợp không có ứng cử viên nào giành được đa số phiếu đại cử tri, nhưng không có quy trình để giải quyết một tranh chấp như vậy. Vì thế Quốc hội đã thành lập một Ủy ban Bầu cử liên bang lưỡng đảng, gồm các thượng và hạ nghị sĩ, thẩm phán Tòa án Tối cao. Ủy ban này bỏ phiếu trao toàn bộ 20 phiếu đại cử tri tranh chấp cho Hayes, giúp ông giành chiến thắng với đa số mong manh nhất trong lịch sử: 185 – 184.

Tại sao Ủy ban trên lại trao phiếu tranh chấp cho Hayes, người đã thua cả phiếu phổ thông lẫn phiếu đại cử tri? Hầu hết sử gia tin rằng hai đảng đã đạt được một thỏa thuận: Phe Dân chủ, có cơ sở ở miền Nam, đồng ý để Hayes làm tổng thống để đổi lại việc phe Cộng hòa cam kết rút toàn bộ quân đội liên bang khỏi các bang thuộc Liên minh miền Nam trước đây.

Tổng thống Benjamin Harrison (năm 1888)

Cuộc đua năm 1888 giữa Tổng thống đương nhiệm đảng Dân chủ Grover Cleveland và đối thủ Cộng hòa Benjamin Harrison bị phủ bóng bởi bê bối. Cả hai đảng cáo buộc lẫn nhau trả tiền cho các cử tri trung lập để mua phiếu.

Tổng thống Benjamin Harrison. Ảnh: History
Tổng thống Benjamin Harrison. Ảnh: History

Tại bang Indiana, một bức thư được tiết lộ cho thấy phe Cộng hòa âm mưu mua phiếu và cản trở nỗ lực tương tự của phe Dân chủ. Trong khi đó, đảng Dân chủ ở miền Nam cũng làm tất cả để đàn áp quyền bỏ phiếu của người da đen, vốn hầu hết ủng hộ phe Cộng hòa.

Khi cuộc đua kết thúc, ứng viên Cleveland  và phe Dân chủ giành được toàn bộ miền Nam, trong khi Harrison và đảng Cộng hòa giành được miền Bắc và Tây, bao gồm cả bang nhà của Cleveland là Indiana. Nhờ thắng ở miền Nam, Cleveland giành đa số phiếu phổ thông, nhưng thua phiếu đại cử tri với tỉ lệ 168-233.

4 năm sau, Cleveland trở lại, đánh bại Harrison và trở thành Tổng thống Mỹ đầu tiên và duy nhất trong lịch sử phục vụ hai nhiệm kỳ không liên tiếp.

Tổng thống George W. Bush (năm 2000)

Trong 112 năm tiếp theo, các kết quả bầu cử trở lại bình thường, người chiến thắng của Đại cử tri đoàn cũng là người thắng phiếu phổ thông. Chuỗi chiến thắng như vậy chỉ dừng lại trong cuộc bầu cử năm 2000.

Tổng thống thứ 43 của Mỹ George W. Bush trong bài phát biểu thông điệp liên bang năm 2002. Ảnh: AFP.
Tổng thống thứ 43 của Mỹ George W. Bush trong bài phát biểu thông điệp liên bang năm 2002. Ảnh: AFP.

Hai ứng cử viên là George G. Bush (con trai cựu Tổng thống George W. Bush) của đảng Cộng hòa và Al Gore của đảng Dân chủ (cựu Phó tổng thống dưới thời ông Bill Clinton). Vào đêm bầu cử, kết quả được công bố sát nút tại 3 bang: Oregon, New Mexico và Florida. Ông Gore cuối cùng thắng phiếu phổ thông ở bang Oregon và New Mexico với chênh lệch rất ít (chỉ 366 phiếu tại New Mexico). Khi đó, bang Florida sẽ quyết định ai giành quyền đến Nhà Trắng.

Cuộc đua tại Florida cũng sát sạt đến mức luật tiểu bang yêu cầu phải kiểm phiếu lại. Khi ông Bush được công bố là người thắng cuộc với cách biệt 537 phiếu, Al Gore đã đệ đơn kiện, lập luận rằng toàn bộ phiếu chưa được kiểm hết.

Tòa án Tối cao bang Florida đã ủng hộ ông Al Gore, nhưng ông Bush lại kháng cáo lên Tòa án Tối cao Mỹ. Cuối cùng, cơ quan tư pháp quyền lực nhất này đã bỏ phiếu với tỉ lệ 5-4, bác bỏ phán quyết của Tòa án tại Florida, và ngừng kiểm lại phiếu bầu.

Với thắng lợi ở bang Florida, ông Bush giành được 271 phiếu đại cử tri, so với 266 phiếu của đối thủ, trong khi ông Gore hơn ông Bush nửa triệu phiếu phổ thông.

Tổng thống Donald Trump (năm 2016)

Trong một chiến thắng bất ngờ, đi ngược lại hầu hết các cuộc thăm dò trước bầu cử, ứng cử viên Cộng hòa Donald Trump đã đánh bại đối thủ đảng Dân chủ Hillary Clinton, vợ của cựu Tổng thống Bill Clinton và là cựu Ngoại trưởng Mỹ. Ông Trump giành chiến thắng cho dù thua bà Clinton tới 2,8 triệu phiếu phổ thông.

Tổng thống Donald Trump. Ảnh: Politico
Tổng thống Donald Trump. Ảnh: Politico

Bà Hillary Clinton đã đạt kết quả rất tốt ở các thành phố lớn và bang đông dân như California và New York, nơi bà bỏ cách đối thủ lần lượt là 30 và 22,5 điểm phần trăm. Nhưng ông Trump lại thắng lợi với cách biệt hẹp ở các bang chiến địa như Wisconsin (0,8%), Pennsylvania (0,7%) và Michigan (0,2%).

Cuối cùng, ứng cử viên Trump dù thua hàng triệu phiếu phổ thông, nhưng vẫn đắc cử Tổng thống Mỹ nhờ thắng thuyết phục số phiếu đại cử tri, với cách biệt tới 304-227.

(Tổng hợp)

AN LY