Vết thương khó xử lý không chỉ vì mô bị tổn thương. Một vật liệu dùng để che phủ còn phải hút dịch, hỗ trợ cầm máu, hạn chế vi khuẩn và tạo môi trường phù hợp để tế bào phục hồi. Nhóm của PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương, Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đang thử kết hợp những yêu cầu này trong một nền vật liệu chitosan mang alpha-mangostin ở kích thước nano.

Công trình được đăng trên tạp chí Biomedical Materials đầu năm 2026. PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương đứng tên đầu và là một trong hai tác giả liên hệ. Cùng tham gia có các nhà nghiên cứu từ Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga, Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội và Viện Vật liệu, Sinh học và Môi trường.

Điểm mới không nằm ở việc dùng riêng chitosan hay alpha-mangostin. Cả hai đã được nghiên cứu từ trước. Nhóm tập trung vào cách đưa alpha-mangostin dạng nano vào một cấu trúc aerogel chitosan có độ xốp và khả năng hút nước, từ đó tạo một nền vật liệu có thể đồng thời mang hoạt chất và tiếp xúc với bề mặt vết thương.

Sơ đồ quá trình tạo vật liệu aerogel chitosan mang nano alpha-mangostin trong nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương và cộng sự. Ảnh từ công trình nghiên cứu đăng trên Biomedical Materials.

Làm cho một hoạt chất khó tan đi cùng vật liệu xốp

Alpha-mangostin là hợp chất có trong măng cụt, được quan tâm vì hoạt tính sinh học nhưng có hạn chế về khả năng tan trong nước. Đây cũng là hướng mà PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương đã theo đuổi nhiều năm, từ nghiên cứu hạt nano polymer mang alpha-mangostin đến đánh giá tác động trên vi khuẩn tạo màng sinh học.

Ở công trình mới, alpha-mangostin được tạo thành dạng nano rồi tích hợp vào aerogel chitosan. Cấu trúc aerogel có mạng lỗ xốp và tính hút nước cao, hai đặc điểm có ý nghĩa khi vật liệu tiếp xúc với dịch tại vết thương.

Nhóm không dừng ở việc xác định cấu trúc vật liệu mà tiếp tục thử trên tế bào keratinocyte HaCaT, loại tế bào thường được sử dụng trong các nghiên cứu về biểu bì da. Trong dải nồng độ 5–80 microgam/ml, nhóm không ghi nhận độc tính tế bào trong các mốc 12, 24 và 48 giờ.

Ở phép thử di chuyển tế bào, các mẫu dùng vật liệu ở nồng độ 20, 40 và 80 microgam/ml cho mức di chuyển tế bào cao hơn nhóm không xử lý. Sau 48 giờ, hai nhóm 40 và 80 microgam/ml đạt mức cao nhất, khoảng 95,98%, trong khi nhóm đối chứng ở mức 71,43%.

Con số này cần được đọc đúng phạm vi. Đây là thử nghiệm trên tế bào trong phòng thí nghiệm, không phải tỷ lệ liền vết thương trên người và cũng chưa cho phép kết luận vật liệu giúp vết thương lành nhanh hơn trong điều kiện lâm sàng.

Kết quả đánh giá khả năng sống của tế bào HaCaT sau khi tiếp xúc với aerogel chitosan mang nano alpha-mangostin ở các nồng độ khác nhau. Ảnh từ công trình nghiên cứu.

Kháng khuẩn mạnh hơn với Staphylococcus aureus

Một lớp thử nghiệm khác hướng tới khả năng kháng khuẩn. Nhóm sử dụng hai chủng thường gặp trong nghiên cứu vi sinh là Staphylococcus aureus và Escherichia coli.

Aerogel chitosan mang nano alpha-mangostin thể hiện hoạt tính ức chế với cả hai, nhưng tác động rõ hơn đối với Staphylococcus aureus. Đây là chi tiết đáng chú ý vì S. aureus là một trong những vi khuẩn thường được quan tâm trong nhiễm khuẩn da và vết thương.

Tuy vậy, kết quả trên chủng chuẩn trong phòng thí nghiệm chưa đồng nghĩa vật liệu sẽ xử lý được nhiễm trùng trên người. Vết thương thực tế có thể chứa nhiều loài vi sinh vật, hình thành màng sinh học phức tạp và chịu ảnh hưởng của tình trạng miễn dịch, bệnh nền cũng như cách chăm sóc.

Nghiên cứu còn mô tả vật liệu có các đặc tính liên quan đến hút nước và cầm máu, nhưng chưa phải một thử nghiệm lâm sàng so sánh với loại băng thương mại đang được sử dụng. Khoảng cách từ một vật liệu có tín hiệu sinh học tốt đến sản phẩm y tế vẫn gồm nhiều bước về độc tính, độ ổn định, tiệt khuẩn, khả năng tương thích mô và hiệu quả trên mô hình động vật trước khi tính đến sử dụng trên người.

Nghiên cứu đang đi tiếp chứ chưa dừng ở bài báo

Điểm đáng chú ý về tính thời sự xuất hiện sau khi công trình được công bố. Tại Hội nghị Khoa học Toàn quốc về Công nghệ Sinh học 2026 diễn ra ở Đà Nẵng tháng 8, PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương tiếp tục đứng tên một báo cáo poster về băng vết thương nền chitosan tích hợp nano alpha-mangostin và vancomycin, với hướng đánh giá hoạt tính kháng khuẩn và kháng viêm trong điều kiện in vitro.

Việc bổ sung vancomycin cho thấy nhóm đang dịch chuyển từ một nền vật liệu mang hợp chất tự nhiên sang hệ kết hợp thêm kháng sinh. Tuy nhiên, chương trình hội nghị chỉ xác nhận tên và hướng nghiên cứu, chưa công bố đủ dữ liệu để so sánh hiệu quả của phiên bản mới với vật liệu được đăng trên Biomedical Materials. Vì vậy chưa thể nói hệ mới tốt hơn hay đã tiến gần đến ứng dụng lâm sàng.

Thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn của aerogel chitosan mang nano alpha-mangostin đối với E. coli và S. aureus. Trong nghiên cứu, tác động ức chế rõ hơn với S. aureus. Ảnh từ công trình nghiên cứu.

Cũng trong năm 2026, nhóm của PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương được cấp Bằng độc quyền Giải pháp hữu ích cho một quy trình khác, sử dụng dịch chiết lá vối để tổng hợp xanh hạt nano selen. Công việc này không thuộc chính nghiên cứu về băng vết thương nhưng cho thấy nano sinh học tiếp tục là một trục nghiên cứu mà nhóm theo đuổi.

Với băng chitosan mang nano alpha-mangostin, giá trị hiện tại nằm ở việc nhóm đã ghép được vật liệu xốp với một hoạt chất khó tan, đồng thời có dữ liệu bước đầu về tương thích tế bào, di chuyển tế bào và kháng khuẩn. Phần còn thiếu cũng khá rõ. Chưa có bằng chứng lâm sàng và chưa đủ dữ liệu để xác định vật liệu có thể thay thế hay cạnh tranh với các loại băng vết thương đang sử dụng.

Nghiên cứu vì thế đang ở giai đoạn phù hợp để nói về tiềm năng của một nền vật liệu, chưa phải một sản phẩm điều trị.

Nghiên cứu đã đi đến đâu?

Công trình về aerogel chitosan mang nano alpha-mangostin được xuất bản tháng 1/2026.

Vật liệu đã được khảo sát cấu trúc, khả năng hút nước, độc tính tế bào, di chuyển tế bào và hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm.

Ở nồng độ 40 và 80 microgam/ml, mức di chuyển của tế bào HaCaT sau 48 giờ đạt tới 95,98% trong phép thử của nhóm.

Tháng 8/2026, nhóm tiếp tục giới thiệu hướng phát triển băng chitosan tích hợp cả nano alpha-mangostin và vancomycin.