Ảnh minh họa: ITN

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Thông tư số 18/2026/TT-BKHCN, quy định cụ thể về giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Văn bản này được xem là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế, trong bối cảnh các tranh chấp, vi phạm liên quan đến công nghệ ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn độ phức tạp.

Theo quy định, giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ là hoạt động giám định chuyên môn, chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố. Nội dung giám định bao trùm nhiều lĩnh vực, từ hoạt động khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển thị trường công nghệ đến các lĩnh vực đặc thù như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng, năng lượng nguyên tử và an toàn bức xạ.

Đáng chú ý, Thông tư lần này mở rộng đáng kể phạm vi sang các lĩnh vực mới nổi, gắn với xu thế chuyển đổi số như công nghiệp công nghệ thông tin, công nghệ số, kinh tế số, xã hội số và giao dịch điện tử. Các lĩnh vực viễn thông, tần số vô tuyến điện và bưu chính cũng được đưa vào danh mục giám định. Sự mở rộng này phản ánh yêu cầu thực tiễn khi các vấn đề pháp lý liên quan đến công nghệ ngày càng đa dạng, đòi hỏi hệ thống giám định phải theo kịp tốc độ phát triển.

Song song với việc mở rộng phạm vi, Thông tư đặc biệt nhấn mạnh việc chuẩn hóa đội ngũ giám định viên tư pháp. Các tiêu chuẩn bổ nhiệm được xây dựng trên cơ sở quy định của Luật Giám định tư pháp, nhưng được cụ thể hóa rõ ràng hơn để phù hợp với đặc thù lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Theo đó, người được đề nghị bổ nhiệm phải có trình độ đại học trở lên, với chuyên ngành đào tạo phù hợp với lĩnh vực giám định. Bằng cấp có thể được cấp trong nước hoặc từ nước ngoài, nhưng phải được công nhận hợp pháp tại Việt Nam. Đây là điều kiện tiên quyết nhằm đảm bảo năng lực chuyên môn của giám định viên.

Không dừng ở yêu cầu về học vấn, Thông tư còn đặt ra tiêu chí về kinh nghiệm thực tiễn. Ứng viên phải có ít nhất 5 năm làm việc trực tiếp trong lĩnh vực chuyên môn được đào tạo, tính từ thời điểm được tuyển dụng hoặc tiếp nhận công tác đến khi lập hồ sơ đề nghị bổ nhiệm. Quy định này nhằm đảm bảo giám định viên không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn có trải nghiệm thực tế, đủ khả năng xử lý những vấn đề chuyên sâu và phức tạp.

Bên cạnh đó, yếu tố pháp lý cũng được đặt ra như một yêu cầu bắt buộc. Ứng viên phải hoàn thành khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp, được cấp chứng nhận theo quy định. Điều này giúp đội ngũ giám định viên có thể làm việc hiệu quả trong môi trường tố tụng, nơi mà kết luận chuyên môn cần gắn chặt với quy định pháp luật.

Một điểm đáng chú ý là Thông tư cho phép một giám định viên có thể được bổ nhiệm ở một hoặc nhiều chuyên ngành, nếu đáp ứng đủ tiêu chuẩn. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng liên ngành trong khoa học và công nghệ hiện đại, nơi ranh giới giữa các lĩnh vực ngày càng mờ nhạt.

Về thẩm quyền, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ trực tiếp quyết định bổ nhiệm và cấp thẻ giám định viên tư pháp đối với các đơn vị thuộc Bộ, trong khi Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố thực hiện thẩm quyền tương tự tại địa phương. Sự phân cấp này giúp đảm bảo tính linh hoạt, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các cơ quan quản lý.

Quy trình bổ nhiệm được thiết kế theo hướng rõ ràng, rút ngắn thời gian xử lý nhưng vẫn đảm bảo chặt chẽ. Tại Bộ Khoa học và Công nghệ, hồ sơ đề nghị bổ nhiệm do các đơn vị trực thuộc lập và gửi về Vụ Tổ chức cán bộ. Cơ quan này chủ trì thẩm định, phối hợp với Vụ Pháp chế và trình Bộ trưởng quyết định trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

Sau khi có quyết định, việc cấp thẻ giám định viên được hoàn tất trong vòng 5 ngày làm việc. Trong trường hợp hồ sơ không được chấp thuận, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản, nêu rõ lý do từ chối. Các mốc thời gian cụ thể này góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quy trình bổ nhiệm.

Không chỉ dừng ở khâu bổ nhiệm, Thông tư còn yêu cầu công khai danh sách giám định viên tư pháp. Các thông tin cơ bản như họ tên, năm sinh, nơi công tác, chuyên ngành và số thẻ sẽ được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Khoa học và Công nghệ, đồng thời gửi tới Bộ Tư pháp để phục vụ công tác quản lý.

Quy định công khai này được kỳ vọng sẽ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng thuận lợi hơn trong việc lựa chọn giám định viên phù hợp, đồng thời tăng cường tính minh bạch, hạn chế tiêu cực và nâng cao uy tín của đội ngũ giám định.

Thông tư 18/2026/TT-BKHCN chính thức có hiệu lực từ ngày 1/5/2026. Trong bối cảnh nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ, các tranh chấp liên quan đến công nghệ, dữ liệu và sở hữu trí tuệ ngày càng phổ biến, việc xây dựng một đội ngũ giám định viên chuyên nghiệp, được quản lý theo quy trình chặt chẽ là yêu cầu cấp thiết.

Với những quy định mới, Thông tư không chỉ góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn tạo nền tảng để nâng cao chất lượng hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, đồng thời hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động tố tụng trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng đóng vai trò trung tâm của đời sống kinh tế – xã hội.