Mới đây, một đoạn clip ghi lại cảnh một diễn giả ở Hà Nội nói chuyện về lòng hiếu thảo trong trường học bất ngờ lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Trong không gian trường học, người này yêu cầu phụ huynh và học sinh nắm tay nhau, nhìn thẳng vào mắt nhau, lắng nghe những lời nhắc về sự hy sinh của cha mẹ.

"Đôi mắt ấy hàng ngày dõi theo con, khi còn thở, còn sống, bố mẹ toàn hướng về con mà lo cho con từng li từng tí đến khi mất đi. Lúc nào cũng vì con, con dù lớn vẫn là con của cha mẹ... và đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con". 

Khi câu chuyện được đẩy lên cao trào, nhiều em học sinh và phụ huynh cùng bật khóc nức nở. Không dừng lại ở đó, trên trang cá nhân của diễn giả này còn đăng tải dày đặc những đoạn video tương tự: học sinh rơi nước mắt, nghẹn ngào nói lời xin lỗi, cảm ơn cha mẹ trước đám đông. Có những em nhỏ ngồi ôm ghế, gục mặt khóc nức nở. Những khoảnh khắc cảm xúc ấy được cắt dựng, lan truyền và nhanh chóng nhận về lượng tương tác lớn.

Khi câu chuyện được đẩy lên cao trào, nhiều em học sinh và phụ huynh cùng bật khóc nức nở. (Ảnh cắt từ clip)

Liệu cảm xúc bị kích hoạt trong chốc lát có đủ sức tạo ra thay đổi bền vững?

Không ít phụ huynh khi xem đã bày tỏ sự đồng tình. Với họ, việc con cái biết xúc động, biết rơi nước mắt vì cha mẹ là một tín hiệu tích cực. Đặc biệt với những đứa trẻ bị cho là vô tâm, khó bảo, những buổi diễn thuyết như vậy được kỳ vọng sẽ trở thành "cú hích" cảm xúc, giúp con thay đổi. Trong một xã hội mà nhiều gia đình than phiền về khoảng cách thế hệ, về việc con cái ít chia sẻ thì những khoảnh khắc vỡ òa như trong clip dễ khiến người lớn tin rằng: chỉ cần chạm đúng cảm xúc, mọi thứ sẽ khác.

Thế nhưng, ở một góc nhìn khác, đoạn clip cũng làm dấy lên không ít tranh luận. Nhiều ý kiến cho rằng, việc sử dụng những câu chuyện bi thương, những lời lẽ đánh mạnh vào cảm xúc để khiến học sinh khóc không đồng nghĩa với giáo dục hiệu quả. Sự thay đổi về thái độ, nhân cách không thể đến trong ngày một ngày hai, và càng không nên đến từ cảm giác tội lỗi, "dán nhãn". Nó cần đến từ việc nhận ra các cảm xúc, các suy nghĩ, và biểu lộ một cách thỏa đáng, tự tôn. 

Trong phần bình luận dưới các bài đăng, không khó để bắt gặp những chia sẻ mang tính trải nghiệm cá nhân. Nhiều người cho biết họ từng tham gia những buổi diễn thuyết tương tự khi còn đi học. Khi đó, họ cũng từng khóc rất nhiều, từng thấy mình có lỗi với cha mẹ, từng hứa sẽ thay đổi. Nhưng rồi chỉ sau một thời gian ngắn, mọi thứ lại quay về như cũ. Nhịp sống thường ngày cuốn đi những cảm xúc nhất thời và những lời hứa trong nước mắt dần trở nên xa vời.

Những chia sẻ này đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu cảm xúc bị kích hoạt trong chốc lát có đủ sức tạo ra thay đổi bền vững?

Theo một chuyên gia giáo dục: Để học sinh rơi nước mắt, thật ra không khó. Có thể chiếu một video bi thương, kể một câu chuyện nghịch cảnh mà chính diễn giả hay nhân vật nào đó đã trải qua, hoặc đặt các em vào một tình huống tưởng tượng có liên quan đến những nỗi sợ hoặc lo lắng thầm kín ở lứa tuổi đó. Kỹ thuật này, có tên là emotional triggering (kích hoạt cảm xúc). Học sinh càng nhỏ, càng ít trải nghiệm thì càng dễ kích hoạt cái công tắc cảm xúc này lên.

Hậu quả của việc lạm dụng điều này là gì? 

Những câu chuyện bi thương, những hình ảnh đau lòng có thể khơi gợi sự đồng cảm, nhưng chúng cũng dễ dàng biến thành áp lực cảm xúc. Tức là, khiến học sinh khóc vì cảm thấy mình được kỳ vọng phải rơi lệ trong hoàn cảnh đấy, nếu không thì sẽ bị xem là “vô cảm”. Một số em khác, thì nước mắt rơi là thật, nhưng khi cơn sóng cảm xúc đi qua, các em có thể thấy bất an và hoang mang. Sao lúc đấy mình lại thế nhỉ? Vậy tiếp theo mình nên làm cái gì bây giờ?…

Kích hoạt cảm xúc lên một cách nhất thời chứa đựng những mặt trái đầy rủi ro, nếu không đi kèm với việc dẫn dắt học sinh đến những kế hoạch hành động ý nghĩa và những thay đổi lâu dài. Học sinh có thể dần bị chai lì cảm xúc và mất dần niềm tin vào những điều tốt đẹp sau vài lần khóc lóc. Vì cứ bước ra khỏi hội trường là mọi thứ quay lại như cũ, có gì thay đổi đâu, vậy những thứ tôi vừa được nghe phải chăng toàn là “đạo đức giả” và chỉ để nghe cho hay thôi. Những em tinh khôn hơn, khi nhận ra rằng cảm xúc có thể bị chơi đùa, thậm chí sẽ học chính cái kỹ thuật ấy mà thao túng những người xung quanh mình.

Điều này không có nghĩa là giáo dục cảm xúc là không cần thiết. Ngược lại, việc giúp trẻ hiểu và trân trọng tình cảm gia đình luôn là một phần quan trọng. Nhưng cách tiếp cận cần tinh tế và bền vững hơn. Thay vì tạo ra những cao trào cảm xúc ngắn hạn, nhà trường và gia đình có thể bắt đầu từ những điều giản dị: xây dựng thói quen giao tiếp, khuyến khích trẻ thể hiện sự quan tâm qua hành động cụ thể và quan trọng nhất là người lớn phải làm gương.

Một đứa trẻ biết giúp đỡ cha mẹ việc nhà, biết lắng nghe và chia sẻ, biết tự chịu trách nhiệm với hành vi của mình đó mới là biểu hiện rõ ràng của sự trưởng thành về mặt cảm xúc. Những điều này không đến từ một buổi diễn thuyết, mà từ quá trình giáo dục lâu dài, kiên trì và nhất quán.

Trở lại với đoạn clip gây tranh cãi, có thể thấy sức hút của nó nằm ở cảm xúc mạnh mẽ mà nó tạo ra. Nhưng sau những giọt nước mắt, điều còn lại là gì mới là câu hỏi quan trọng hơn. Giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc khiến học sinh xúc động mà cần giúp các em hiểu, suy nghĩ và hành động một cách có ý thức.

Bởi suy cho cùng, mục tiêu của giáo dục không phải là những khoảnh khắc vỡ òa trong hội trường, mà là sự thay đổi bền vững trong cuộc sống thường ngày, nơi không có ánh đèn sân khấu, không có âm nhạc dẫn dắt, chỉ có những lựa chọn rất thật của mỗi con người.