Ngăn chặn lựa chọn giới tính thai nhi từ góc nhìn bảo vệ phụ nữ

Bộ Y tế đang lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số, trong đó đưa ra đề xuất đáng chú ý là đình chỉ hành nghề khám, chữa bệnh đối với cá nhân thực hiện phá thai vì mục đích lựa chọn giới tính thai nhi.

Cùng với đó, dự thảo yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi cung cấp, tiết lộ thông tin về giới tính thai nhi nhằm phục vụ việc phá thai, trừ những trường hợp đặc biệt phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh lý liên quan, do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định.

Động thái này xuất phát từ thực trạng mất cân bằng giới tính khi sinh kéo dài nhiều năm. Theo quy luật tự nhiên, tỷ số giới tính khi sinh thường dao động từ 104–106 bé trai/100 bé gái. Tuy nhiên, tại Việt Nam, con số này liên tục vượt ngưỡng: từ 109,8 năm 2006 lên 112,8 năm 2015 và đến năm 2024 vẫn ở mức khoảng 111,4.

Các dự báo dân số cho thấy, nếu không kiểm soát hiệu quả, hệ lụy sẽ ngày càng rõ nét. Đến năm 2039, ước tính có khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15–49 khó tìm được bạn đời; con số này có thể tăng lên 2,5 triệu vào năm 2059. Không chỉ là câu chuyện “thừa – thiếu” về số lượng, mất cân bằng giới tính còn kéo theo nhiều hệ lụy xã hội phức tạp.

Theo Bộ Y tế, tình trạng này có thể làm biến dạng cấu trúc gia đình, gia tăng số nam giới kết hôn muộn hoặc không kết hôn. Về lâu dài, nguy cơ buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo lực trên cơ sở giới và tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia cũng có thể gia tăng những vấn đề từng xuất hiện ở một số quốc gia có tỷ lệ giới tính lệch nghiêm trọng.

Không chỉ dừng ở khía cạnh xã hội, lựa chọn giới tính thai nhi còn gây tổn hại trực tiếp đến sức khỏe phụ nữ. Các chuyên gia y tế cảnh báo việc phá thai nhiều lần, đặc biệt không có chỉ định y khoa, có thể dẫn đến tổn thương tử cung, viêm nhiễm, biến chứng sản khoa và ảnh hưởng lâu dài đến khả năng sinh sản.

Áp lực sinh con trai cũng tạo gánh nặng tâm lý đáng kể. Nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, thậm chí trầm cảm khi phải đáp ứng kỳ vọng gia đình. Không ít trường hợp phá thai nhiều lần nhưng không đạt được mong muốn, dẫn đến khủng hoảng tâm lý, gia tăng mâu thuẫn và nguy cơ đổ vỡ hôn nhân.

Ở góc độ rộng hơn, lựa chọn giới tính thai nhi phản ánh rõ nét tình trạng bất bình đẳng giới còn tồn tại. Quan niệm “trọng nam khinh nữ” cho thấy những định kiến xã hội chưa được xóa bỏ, trong khi thực tế cho thấy giá trị của mỗi con người không phụ thuộc vào giới tính mà được hình thành từ giáo dục, môi trường và đóng góp cho xã hội.

Từ thực tiễn này, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Hoàn thiện khung pháp lý và tăng chế tài là cần thiết để răn đe, nhưng phải song hành với truyền thông, giáo dục nhằm thay đổi nhận thức xã hội về bình đẳng giới, đặc biệt ở các nhóm có nguy cơ cao.

Những can thiệp này cần được thực hiện lâu dài, có trọng tâm và gắn với chính sách an sinh, nâng cao vị thế phụ nữ và trẻ em gái. Chỉ khi các yếu tố văn hóa – xã hội được điều chỉnh một cách căn bản, việc kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh mới đạt hiệu quả bền vững.

Thực tế cho thấy, lựa chọn giới tính thai nhi không chỉ là vấn đề của riêng ngành y tế, mà là thách thức mang tính hệ thống, liên quan đến dân số, kinh tế, văn hóa và phát triển xã hội. Vì vậy, lời giải không thể chỉ nằm ở chế tài, mà cần một cách tiếp cận toàn diện, trong đó thay đổi nhận thức giữ vai trò then chốt.

Trước thực trạng đó, trong Tờ trình Dự án Luật Dân số, Bộ Y tế cho rằng bên cạnh tiếp tục kế thừa quy định nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức của Pháp lệnh Dân số, đề xuất nâng mức phạt lên đến 100 triệu đồng với các cá nhân vi phạm. Hiện, mức phạt tối đa là 30 triệu đồng với cá nhân vi phạm trong lĩnh vực dân số.

Cùng với việc tăng mức xử phạt, Bộ Y tế cũng đề xuất công khai định kỳ danh sách các địa phương có tỉ lệ mất cân bằng giới tính cao, đồng thời tăng cường truyền thông, giáo dục cộng đồng thay đổi hành vi nâng cao vai trò, vị thế của phụ nữ và trẻ em gái; đưa các nội dung về xóa bỏ phân biệt, định kiến giới, trọng nam hơn nữ, kỳ thị con gái hoặc con trai.

Ngoài ra, chính sách về giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh và đưa tỉ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên sẽ tạo cơ sở pháp lý ngăn ngừa có hiệu quả việc lạm dụng khoa học, công nghệ để lựa chọn giới tính thai nhi, ngăn chặn, giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, tiến tới cân bằng giới tính khi sinh theo quy luật sinh sản tự nhiên...