Nhân viên y tế làm việc tại khu vực chăm sóc người bệnh. Nghị định 350/2026/NĐ-CP xác định phụ cấp ưu đãi nghề theo vị trí việc làm và công việc thực tế. Ảnh: VGP/HM.

Từ năm 2026, mức phụ cấp ưu đãi nghề của nhân viên y tế không còn chỉ gắn với tên chức danh mà được xác định theo vị trí việc làm và công việc thực tế được phân công. Thay đổi này đáng chú ý với những người trực tiếp chăm sóc người bệnh, bởi cùng làm trong ngành y tế nhưng môi trường, mức độ rủi ro và tính chất công việc có thể dẫn tới những mức phụ cấp rất khác nhau.

Nghị định 350/2026/NĐ-CP quy định sáu mức phụ cấp từ 30% đến 80%. Văn bản áp dụng cho viên chức, một số nhóm lao động hợp đồng trong đơn vị sự nghiệp công lập thuộc ngành y tế, nhân viên y tế trường học ở cơ sở giáo dục công lập và người làm chuyên môn y tế thuộc lực lượng vũ trang. Nghị định không đặt điều kiện hưởng khác nhau giữa nữ và nam.

Góc giới của chính sách vì thế không nằm ở một ưu đãi riêng cho phụ nữ. Nó xuất hiện ở cơ cấu của những nghề chịu tác động. Một nghiên cứu công bố năm 2026 tại TP.HCM cho thấy trong mẫu 768 điều dưỡng ở bốn trung tâm y tế, nữ giới chiếm 72,5%. Khi một nghề chăm sóc có tỷ lệ nữ cao trong mẫu khảo sát, việc xác định đúng vị trí, công việc và mức phụ cấp có thể liên quan trực tiếp đến thu nhập của một số lượng đáng kể lao động nữ trong chính nhóm nghề được nghiên cứu.

Phụ cấp bám vào công việc thực tế

Một điểm mới được Bộ Y tế nhấn mạnh khi triển khai Nghị định 350 là cách xác định mức hưởng. Trước đây, phụ cấp ưu đãi nghề được gắn với chức danh nghề nghiệp; cơ chế mới chuyển trọng tâm sang vị trí việc làm. Cách tiếp cận này đặt câu hỏi cụ thể hơn về một nhân viên y tế đang làm việc ở đâu, trực tiếp thực hiện công việc gì và mức độ thường xuyên ra sao.

Theo Nghị định, một công việc được coi là thực hiện thường xuyên khi chiếm ít nhất 50% thời giờ làm việc bình thường trong tháng. Nếu một người được phân công nhiều công việc thuộc các mức phụ cấp khác nhau thì chỉ hưởng một mức, nhưng là mức cao nhất trong số những công việc đủ điều kiện.

Mức phụ cấp được tính theo tỷ lệ phần trăm trên hệ số lương hiện hưởng cộng các khoản liên quan được quy định, nếu có. Khoản này được trả cùng kỳ lương hằng tháng nhưng không dùng để tính đóng hoặc hưởng bảo hiểm xã hội. Các mức trong Nghị định có hiệu lực áp dụng từ ngày 1/1/2026, dù văn bản được ban hành và có hiệu lực vào tháng 9.

Sáu mức phụ cấp không đi theo một tên nghề

1. 80% áp dụng cho một số công việc có tính chất đặc thù như hồi sức cấp cứu, tâm thần, pháp y, giải phẫu bệnh; đồng thời áp dụng cho người làm chuyên môn y tế tại trạm y tế cấp xã và cơ sở y tế dự phòng ở một số địa bàn biên giới, hải đảo, vùng khó khăn.

 2. 70% áp dụng cho một số công việc chăm sóc, điều trị nhóm người bệnh đặc thù, trẻ sơ sinh, lao, HIV/AIDS, bệnh truyền nhiễm nhóm A; cùng một số nhóm nhân viên y tế tại trạm y tế và cơ sở y tế dự phòng.

3. 60% dành cho một số công việc liên quan bệnh truyền nhiễm, người cao tuổi không tự phục vụ, xét nghiệm tác nhân gây bệnh, xạ trị, hóa trị và giám sát dịch tại cộng đồng.

4. 50% áp dụng cho một số công việc chăm sóc người bệnh nặng, gây mê hồi sức, bỏng, da liễu, nhi, chẩn đoán hình ảnh, kiểm soát nhiễm khuẩn và dược lâm sàng.

5. 40% bao gồm nhiều hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc người bệnh, phục hồi chức năng, xét nghiệm, y dược cổ truyền, dinh dưỡng và những nhiệm vụ chuyên môn y tế khác không thuộc các nhóm mức cao hơn.

6. 30% áp dụng cho một số vị trí truyền thông giáo dục sức khỏe, dân số, nhân viên y tế trường học và viên chức không trực tiếp làm chuyên môn y tế tại các đơn vị thuộc phạm vi quản lý của ngành.

Điều quan trọng là một điều dưỡng không mặc nhiên được hưởng cùng một mức với mọi điều dưỡng khác. Người làm việc thường xuyên tại hồi sức cấp cứu có thể thuộc nhóm khác với người chăm sóc bệnh nhi, trẻ sơ sinh hoặc thực hiện chăm sóc người bệnh thông thường. Chính công việc và nơi làm việc, chứ không phải giới tính hay tên gọi chung của nghề, quyết định mức hưởng.

Nhân viên y tế trong hoạt động chuyên môn. Mức phụ cấp mới phụ thuộc vị trí việc làm, công việc được phân công và mức độ thường xuyên thực hiện. Ảnh: Chinhphu.vn/HM.

Một mẫu điều dưỡng có gần ba phần tư là nữ

Nghiên cứu của Trường Đại học Y Dược TP.HCM công bố tháng 7/2026 khảo sát 768 điều dưỡng tại bốn trung tâm y tế đô thị. Trong mẫu này, 557 người là nữ, tương đương 72,5%, còn nam giới chiếm 27,5%. Nghiên cứu cũng ghi nhận 41,5% người tham gia làm việc trên 48 giờ mỗi tuần.

Những con số này không thể được dùng để nói 72,5% điều dưỡng trên cả nước là nữ. Mẫu nghiên cứu chỉ giới hạn tại bốn trung tâm y tế ở TP.HCM và mục tiêu chính của công trình là xem xét đặc điểm tâm lý - xã hội trong công việc, không phải đo cơ cấu giới của toàn bộ lực lượng điều dưỡng Việt Nam.

Dù vậy, kết quả cung cấp một lát cắt đủ rõ để lý giải vì sao chính sách tưởng như hoàn toàn trung tính về giới vẫn đáng được theo dõi dưới góc độ giới. Nếu một nhóm nghề có đông phụ nữ, thay đổi về cách xác định phụ cấp có thể chạm tới nhiều lao động nữ trong nhóm đó mà không cần văn bản phải ghi một điều khoản riêng dành cho phụ nữ.

Điểm này cũng phù hợp với bức tranh rộng hơn rằng y tế là một trong những lĩnh vực có đông lao động nữ. Tuy nhiên, không nên từ đó đi tiếp đến kết luận rằng phụ nữ là nhóm hưởng lợi chủ yếu của Nghị định 350. Chính sách còn bao phủ nhiều nghề, vị trí và cơ sở khác nhau, trong khi hiện chưa có dữ liệu công bố tách số người hưởng từng mức phụ cấp theo giới tính.

Cùng là điều dưỡng nhưng mức hưởng có thể khác

Sự thay đổi sang vị trí việc làm làm nổi rõ một vấn đề mà cách gọi chung theo nghề dễ che khuất. Hai người đều là điều dưỡng nhưng một người làm thường xuyên tại hồi sức cấp cứu, một người chăm sóc trẻ sơ sinh và một người chăm sóc bệnh nhân tại khoa thông thường có thể thuộc những nhóm phụ cấp khác nhau nếu đáp ứng điều kiện của Nghị định.

Ở đây, góc giới không phải là đòi hỏi nữ điều dưỡng phải nhận mức cao hơn nam điều dưỡng. Vấn đề cần quan sát là những công việc có tỷ lệ lao động nữ cao có được nhận diện đúng về tính chất, cường độ và điều kiện làm việc khi xếp mức phụ cấp hay không. Nếu cùng thực hiện một vị trí và công việc đủ điều kiện, nữ và nam phải được áp dụng cùng nguyên tắc.

Hoạt động chăm sóc người bệnh tại cơ sở y tế. Cùng là nhân viên y tế nhưng mức phụ cấp có thể khác nhau tùy vị trí và công việc thường xuyên được phân công. Ảnh: VGP/HM.

Cách xác định theo vị trí cũng làm cho hồ sơ phân công công việc trở nên quan trọng hơn. Một người thực tế thường xuyên làm công việc thuộc nhóm hưởng mức cao nhưng việc phân công không phản ánh đúng có thể phát sinh vướng mắc khi xác định chế độ. Ngược lại, chỉ mang một chức danh chuyên môn không đủ để mặc nhiên nhận mức phụ cấp của những công việc đặc thù mà người đó không thường xuyên trực tiếp thực hiện.

Bộ Y tế cho biết trong quá trình triển khai sẽ tập trung hướng dẫn, kiểm tra và tháo gỡ vướng mắc để các đơn vị xác định đúng đối tượng, mức hưởng và chi trả kịp thời. Đây là khâu quyết định liệu thay đổi trên văn bản có thực sự đi tới tiền lương hằng tháng của nhân viên y tế hay không.

Muốn biết tác động giới phải nhìn vào dữ liệu thực thi

Nghị định 350 không yêu cầu một mức phụ cấp riêng cho nữ giới và cũng không đặt mục tiêu về tỷ lệ nữ được hưởng. Vì vậy, tác động giới của chính sách không thể được đánh giá chỉ bằng cách đọc văn bản. Cần nhìn vào cơ cấu người thực tế nhận phụ cấp ở từng vị trí, cơ sở, loại công việc và mức hưởng.

Nếu dữ liệu thực thi sau này cho thấy phần lớn người ở một nhóm công việc nhất định là nữ, có thể xác định chính xác hơn chính sách đã tác động tới lao động nữ ra sao. Nếu tỷ lệ nam và nữ tương đương hoặc sự khác biệt chủ yếu đến từ chuyên môn, địa bàn và vị trí việc làm, việc phân tích cũng phải phản ánh đúng điều đó thay vì cố tạo ra một khoảng cách giới không tồn tại.

Đây là cách tiếp cận quan trọng đối với những chính sách trung tính về câu chữ nhưng áp dụng trong thị trường lao động vốn có sự phân bố nghề nghiệp khác nhau giữa nữ và nam. Bình đẳng giới không nhất thiết đòi hỏi mỗi văn bản phải dành một khoản ưu đãi riêng cho phụ nữ; đôi khi câu hỏi cần thiết hơn là cùng một nguyên tắc đã được thực hiện đúng với những người đang làm cùng loại công việc hay chưa.

Bộ Y tế cũng cho biết sẽ đánh giá việc triển khai theo từng địa bàn và nhóm nhân lực, đồng thời nghiên cứu lộ trình đề xuất mức phụ cấp cao hơn đối với một số nhóm đặc thù theo chủ trương đã có. Điều này chưa có nghĩa mức 100% đã được áp dụng. Ở thời điểm hiện tại, sáu mức từ 30% đến 80% của Nghị định 350 mới là căn cứ đang thực hiện.

Với lực lượng điều dưỡng, nơi một nghiên cứu mới tại TP.HCM ghi nhận nữ giới chiếm gần ba phần tư mẫu khảo sát, phần đáng theo dõi tiếp không phải là gắn nhãn chính sách này dành cho phụ nữ. Điều cần biết là ai được xếp vào từng vị trí, công việc thực tế có được ghi nhận đúng hay không và mức phụ cấp cuối cùng có đến đúng người làm công việc đó.