Ngày 3/9/2026, Chính phủ Việt Nam và Ngân hàng Phát triển châu Á ký gói tài trợ 42,76 triệu USD cho Dự án Hiện đại hóa thủy lợi thích ứng biến đổi khí hậu tại Đồng Nai, Gia Lai và Quảng Ngãi. Dự án dự kiến mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 295.500 người, đồng thời hiện đại hóa bảy hệ thống thủy lợi và cải thiện cách quản lý, phân bổ nước phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Nếu chỉ nhìn đây như một khoản đầu tư hạ tầng, phần liên quan đến bình đẳng giới khá dễ bị bỏ qua. Trong thiết kế dự án, yêu cầu giới được đặt ngay vào cách xây dựng dịch vụ thủy lợi. Các hướng dẫn cấp quốc gia dự kiến được xây dựng phải thích ứng với thời tiết và đáp ứng nhu cầu của phụ nữ và trẻ em gái, từ lập kế hoạch, quản lý, thiết kế hệ thống đến vận hành, bảo dưỡng và ứng dụng công nghệ số. Ở cấp nông hộ, phụ nữ phải chiếm ít nhất 40% số người tham gia các khóa tập huấn về tưới hiệu quả cao và nông nghiệp thích ứng với thời tiết.

Nữ nông dân làm việc trên ruộng lúa ngập nước tại Việt Nam. Ảnh minh họa. Ảnh: HONG SON/Pexels.

Hạ tầng nước không chỉ là chuyện công trình

Dự án đặt mục tiêu tăng diện tích đất canh tác có nguồn tưới bảo đảm lên 21.941 ha và mở rộng diện tích dành cho cây trồng có giá trị cao, đa dạng hóa cây trồng lên 11.399 ha. Ba hợp phần chính không chỉ gồm hạ tầng tưới, tiêu mà còn có tăng cường dịch vụ quản lý thủy lợi và thúc đẩy các biện pháp quản lý nước hiệu quả ngay trên đồng ruộng.

Cách thiết kế này khiến câu hỏi về giới không dừng ở việc phụ nữ có được hưởng lợi từ một kênh tưới mới hay không. Hồ sơ dự án cho biết người hưởng lợi còn được tham gia xây dựng phương thức quản lý nước tại đồng ruộng, lập kế hoạch phân bổ nước, được đào tạo về canh tác thích ứng và sử dụng nước hiệu quả, đồng thời nhận hỗ trợ tiếp cận thị trường. Như vậy, sự tham gia vào những quyết định liên quan đến sử dụng nước là một phần của dự án chứ không chỉ có phần việc kỹ thuật dành cho cơ quan quản lý.

Quy mô hưởng lợi khá rộng. Khoảng 295.500 người thuộc 77.327 hộ được xác định là nhóm hưởng lợi trực tiếp, trong đó có 30.647 hộ thuộc cộng đồng dân tộc thiểu số và 4.856 hộ nghèo. Những con số này mô tả phạm vi của dự án, nhưng chưa cho biết phụ nữ và nam giới trong từng nhóm sẽ tiếp cận đào tạo, tham gia quản lý nước hay hưởng lợi từ chuyển đổi cây trồng ra sao. Phần đó chỉ có thể được trả lời bằng dữ liệu thực thi, thay vì suy ra từ số hộ tham gia.

Nông dân làm việc trên cánh đồng lúa tại khu vực Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi. Ảnh minh họa. Ảnh: Thái Trường Giang/Pexels.

Trong chính sách nông nghiệp, kết quả đầu tư thủy lợi thường dễ nhìn thấy qua diện tích được tưới, năng lực hệ thống hoặc giá trị sản xuất. Dự án này bổ sung thêm một lớp cần theo dõi là ai được tiếp cận kiến thức và ai có mặt trong các hoạt động quản lý nước. Cách tiếp cận đó nối với yêu cầu về bình đẳng giới trong nông nghiệp, nhưng các chỉ tiêu trong hồ sơ vẫn cần được phân biệt với kết quả sau khi triển khai.

Tỷ lệ 40% mới là điểm bắt đầu

Chỉ tiêu phụ nữ chiếm ít nhất 40% người tham gia tập huấn là một mốc có thể kiểm đếm. Nó cho biết sự hiện diện của phụ nữ trong hoạt động nâng cao năng lực đã được đặt thành yêu cầu của dự án, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào cơ cấu người đăng ký tại từng địa phương. Tuy nhiên, con số 40% mới phản ánh mức độ tham gia vào khóa học, chưa thể cho biết người học có áp dụng được kỹ thuật, tiếp cận được nguồn nước ổn định hơn hay tham gia đến đâu vào những quyết định phân bổ nước.

Sự phân biệt này quan trọng vì tài liệu dự án không chỉ nói tới đào tạo. Dự án còn dự kiến thành lập mới hoặc củng cố các nhóm người sử dụng nước, đồng thời cho người hưởng lợi tham gia xây dựng phương thức quản lý và kế hoạch phân bổ nước. Vì vậy, ngoài số phụ nữ có mặt trong lớp tập huấn, quá trình thực hiện còn cần được nhìn qua mức độ tham gia của họ trong các nhóm sử dụng nước và những hoạt động trực tiếp liên quan tới sản xuất của hộ.

ADB xếp dự án vào nhóm có lồng ghép giới hiệu quả và đã công bố Kế hoạch hành động giới từ tháng 4/2026. Việc yêu cầu về giới xuất hiện trong thiết kế trước khi gói tài trợ được ký cho thấy đây không phải phần bổ sung sau cùng. Dù vậy, cách phân loại này phản ánh thiết kế và cam kết của dự án, không phải bằng chứng rằng tác động bình đẳng giới đã xảy ra. Ở thời điểm hiện nay, gói tài trợ mới được ký đầu tháng 9 và các kết quả còn phải được kiểm chứng trong quá trình triển khai.

Hệ thống tưới phun trên đồng ruộng. Ảnh minh họa. Ảnh: Thái Trường Giang/Pexels.

Nếu báo cáo sau này chỉ cho biết bao nhiêu phụ nữ đã dự lớp tập huấn, phần quan trọng hơn về khả năng tiếp cận dịch vụ, tham gia quản lý nước và lợi ích kinh tế vẫn chưa được trả lời. Ngược lại, nếu dữ liệu thực hiện được tách theo giới và gắn với từng hoạt động, sẽ có cơ sở rõ hơn để xem các yêu cầu được đặt ra trong thiết kế đã đi vào thực tế đến đâu.

Mục tiêu của dự án là tăng nguồn tưới ổn định, hỗ trợ chuyển sang cây trồng có giá trị cao hơn và cải thiện khả năng thích ứng với biến động thời tiết. Những lợi ích đó không thể mặc nhiên được hiểu là phụ nữ và nam giới sẽ nhận được như nhau. Điều có thể xác nhận ở thời điểm này là dự án đã đặt những yêu cầu cụ thể về phụ nữ trong hướng dẫn dịch vụ thủy lợi và hoạt động đào tạo. Phần còn lại phụ thuộc vào cách các địa phương tổ chức thực hiện, lựa chọn người tham gia và báo cáo kết quả.

Với một dự án hạ tầng nông nghiệp kéo dài nhiều năm, câu hỏi về giới vì thế cần được giữ trong suốt quá trình theo dõi, thay vì chỉ xuất hiện ở hồ sơ ban đầu. Tỷ lệ 40% là mốc dễ kiểm tra trước tiên. Những dữ liệu tiếp theo mới có thể trả lời phụ nữ tham gia quản lý nước ở mức nào, nhu cầu của họ được phản ánh ra sao và lợi ích từ hệ thống tưới mới được phân bổ thế nào giữa các nhóm người sử dụng.