Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, nhìn nhận đúng và chia sẻ hợp lý gánh nặng chăm sóc không chỉ là yêu cầu của bình đẳng giới mà còn là điều kiện để phát triển nguồn nhân lực, bảo đảm an sinh xã hội và mở ra một lĩnh vực dịch vụ giàu tiềm năng.
Trong mỗi gia đình, những công việc như nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, chăm sóc con nhỏ, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ hay chăm sóc người ốm thường được xem là trách nhiệm tự nhiên. Phần lớn những công việc này do phụ nữ đảm nhận, không có tiền công và ít được nhìn nhận như một hoạt động tạo ra giá trị kinh tế. Thế nhưng, nếu thiếu những công việc chăm sóc ấy, đời sống gia đình khó vận hành ổn định và người lao động cũng khó duy trì việc làm.
Việt Nam đang già hóa dân số nhanh, nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực ngày càng cao. Vì vậy, nhìn nhận đúng giá trị của lao động chăm sóc không chỉ là vấn đề bình đẳng giới, mà còn là yêu cầu đặt ra đối với hệ thống an sinh xã hội và định hướng phát triển dịch vụ trong thời gian tới.
![]() |
Lao động chăm sóc: Giá trị kinh tế chưa được nhìn nhận đầy đủ
Kinh tế chăm sóc (care economy) bao gồm các hoạt động chăm sóc trực tiếp và gián tiếp nhằm duy trì sức khỏe, sự phát triển và đời sống của con người. Các hoạt động này có thể diễn ra trong gia đình hoặc thông qua những dịch vụ có trả công như giáo dục mầm non, chăm sóc người cao tuổi, dịch vụ y tế, phục hồi chức năng và trợ giúp xã hội.
Đặc điểm nổi bật của kinh tế chăm sóc là sự tồn tại song song của hai nhóm công việc: lao động chăm sóc được trả công và lao động chăm sóc không được trả công. Nhóm thứ nhất được ghi nhận qua tiền lương, doanh thu và hoạt động của các cơ sở dịch vụ; còn nhóm thứ hai chủ yếu diễn ra trong gia đình nên ít được phản ánh trong các chỉ tiêu kinh tế thông thường.
Số liệu thống kê cho thấy rõ điều này. Theo ấn phẩm Thông tin thống kê giới tại Việt Nam 2024 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính toán từ Điều tra lao động và việc làm năm 2024, phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới dành 8,8 giờ. Như vậy, thời gian của phụ nữ cao gần 1,8 lần nam giới.
Chênh lệch thể hiện rõ nhất ở nhóm tuổi 25–39. Phụ nữ 25–29 tuổi dành 18,5 giờ mỗi tuần, so với 8,5 giờ của nam giới; ở nhóm 30–34 tuổi, con số tương ứng là 19,8 giờ và 10,2 giờ; ở nhóm 35–39 tuổi là 18,9 giờ và 10,6 giờ (Cục Thống kê, 2026). Đây cũng là giai đoạn nhiều người đang xây dựng sự nghiệp, nâng cao trình độ chuyên môn và nuôi dạy con nhỏ.
Đáng chú ý, Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 (ban hành kèm theo Nghị quyết số 28/NQ-CP ngày 03/3/2021 của Chính phủ) đặt mục tiêu giảm số giờ trung bình làm công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công của phụ nữ xuống còn 1,7 lần vào năm 2025 và 1,4 lần vào năm 2030 so với nam giới. Với tỷ lệ khoảng 1,77 lần năm 2024, khoảng cách tới mục tiêu năm 2030 vẫn còn đáng kể, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ hơn.
Khi phụ nữ dành nhiều thời gian hơn cho công việc không được trả công, quỹ thời gian dành cho việc làm có thu nhập, học tập, nghỉ ngơi và phát triển bản thân có thể bị thu hẹp. Vấn đề không nằm ở việc phủ nhận giá trị của chăm sóc gia đình – một nét đẹp trong truyền thống văn hóa Việt Nam – mà ở chỗ những đóng góp đó chưa được ghi nhận và chia sẻ tương xứng. Một công việc không tạo ra thu nhập trực tiếp không có nghĩa là không tạo ra giá trị kinh tế. Chăm sóc trẻ em góp phần hình thành nguồn nhân lực tương lai; chăm sóc người cao tuổi giúp duy trì chất lượng cuộc sống và giảm áp lực cho hệ thống y tế; công việc nội trợ giúp tái tạo sức lao động và bảo đảm sinh hoạt thường ngày của gia đình.
Nói cách khác, lao động chăm sóc là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, dù không phải lúc nào cũng xuất hiện trong các giao dịch thị trường.
Già hóa dân số làm gia tăng nhu cầu chăm sóc
Nhu cầu chăm sóc tại Việt Nam đang chịu tác động ngày càng rõ của quá trình biến đổi nhân khẩu học. Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, cả nước có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019 và tăng 4,7 triệu người so với năm 2014. Cục Thống kê dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người, tăng gần 4 triệu người so với năm 2024 (Cục Thống kê, 2025a, 2025b).
Già hóa dân số đồng nghĩa với nhu cầu chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ sinh hoạt, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn có xu hướng tăng lên. Không phải mọi người cao tuổi đều cần chăm sóc thường xuyên, nhưng khi tuổi thọ tăng và số người cao tuổi ngày càng lớn, nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc chuyên biệt cũng trở nên đa dạng hơn.
Hiện nay, việc chăm sóc tại Việt Nam vẫn dựa nhiều vào gia đình: con cháu phụng dưỡng ông bà, cha mẹ; phụ nữ đảm nhận phần lớn việc chăm sóc trẻ nhỏ và các thành viên phụ thuộc. Mô hình này có ý nghĩa quan trọng về văn hóa và gắn kết gia đình, cần được giữ gìn và phát huy. Tuy nhiên, nó cũng đứng trước nhiều thách thức khi quy mô hộ gia đình thu nhỏ, mức sinh giảm, người lao động di chuyển để tìm kiếm việc làm và phụ nữ ngày càng tham gia sâu hơn vào thị trường lao động.
Nếu nhu cầu chăm sóc tăng thêm chủ yếu được đáp ứng bằng cách kéo dài thời gian lao động không được trả công của phụ nữ, chi phí của quá trình già hóa dân số có thể dồn phần lớn về phía các gia đình, đặc biệt là phụ nữ. Điều này có nguy cơ tạo ra một vòng luẩn quẩn: trách nhiệm chăm sóc làm hạn chế cơ hội việc làm và thu nhập của phụ nữ; thu nhập thấp lại làm giảm khả năng chi trả cho dịch vụ chăm sóc; gia đình tiếp tục phụ thuộc vào lao động chăm sóc không được trả công.
Nhận thức rõ thách thức này, Luật Dân số năm 2025 (Luật số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) đã dành một chương quy định về thích ứng với già hóa dân số. Luật xác định phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi, gồm tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà, chăm sóc tại cộng đồng và chăm sóc tại cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức tham gia cung cấp hàng hóa, dịch vụ dành cho người cao tuổi và phát triển bảo hiểm chăm sóc dài hạn. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để từng bước tổ chức và phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc.
Phát triển dịch vụ chăm sóc: Từ nhu cầu xã hội đến cơ hội kinh tế
Kinh tế chăm sóc không chỉ là một khoản chi phí xã hội. Nếu được tổ chức phù hợp, đây còn là lĩnh vực cung cấp dịch vụ, tạo việc làm và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Ở lĩnh vực chăm sóc trẻ em, những chủ trương lớn thời gian qua đã tạo bước chuyển quan trọng. Từ năm học 2025–2026, trẻ em mầm non học tại cơ sở giáo dục công lập được miễn học phí theo Nghị quyết số 217/2025/QH15 của Quốc hội. Thể chế hóa chủ trương của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 218/2025/QH15 về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 3 đến 5 tuổi, với mục tiêu đến năm 2030, 100% tỉnh, thành phố đạt chuẩn phổ cập. Bước tiếp theo cần quan tâm là dịch vụ chăm sóc trẻ dưới 3 tuổi: theo báo cáo tổng kết năm học 2023–2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tỷ lệ huy động trẻ nhà trẻ (3–36 tháng tuổi) mới đạt 34,6%, trong khi ở mẫu giáo là 93,6%. Mở rộng nhóm trẻ với thời gian và mức phí phù hợp, nhất là ở khu công nghiệp, sẽ giúp cha mẹ yên tâm duy trì việc làm.
Ở lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi, các dịch vụ hỗ trợ sinh hoạt tại nhà, chăm sóc ban ngày, chăm sóc dài hạn và phục hồi chức năng có thể đáp ứng những nhu cầu khác nhau của người dân. Đối với người khuyết tật và những người cần hỗ trợ thường xuyên, dịch vụ chăm sóc dựa vào cộng đồng không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống của người được chăm sóc mà còn giảm áp lực cho các thành viên gia đình, tạo điều kiện để họ học tập và làm việc.
Báo cáo Unlocking Gender Equality for Inclusive Growth in Viet Nam (Mở khóa bình đẳng giới vì tăng trưởng bao trùm ở Việt Nam) do Liên Hợp Quốc tại Việt Nam công bố tháng 12/2024 nhấn mạnh rằng đầu tư vào kinh tế chăm sóc có thể mang lại nhiều lợi ích, trong đó có mở rộng việc làm chất lượng cho phụ nữ. Báo cáo cũng chỉ ra nhu cầu phát triển các mô hình chăm sóc người cao tuổi, tăng cường dịch vụ chăm sóc ở những khu vực còn khó tiếp cận và huy động sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua các hình thức hợp tác phù hợp.
Điều đó mở ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: phát triển kinh tế chăm sóc không chỉ nhằm chia sẻ một phần công việc chăm sóc trong gia đình với dịch vụ chuyên nghiệp, mà còn tạo ra một lĩnh vực việc làm mới. Các vị trí như nhân viên chăm sóc người cao tuổi, trợ lý chăm sóc tại nhà, nhân viên hỗ trợ người khuyết tật, giáo viên mầm non và kỹ thuật viên phục hồi chức năng đều đòi hỏi kỹ năng chuyên môn, trách nhiệm nghề nghiệp và tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ.
Tuy nhiên, cần tránh một nghịch lý: nếu ngành chăm sóc phát triển nhưng tiền lương thấp, điều kiện làm việc thiếu ổn định và cơ hội thăng tiến hạn chế, thì bất bình đẳng giới có thể tiếp tục tồn tại dưới một hình thức khác, bởi phần lớn người làm nghề chăm sóc là phụ nữ. Vì vậy, phát triển dịch vụ chăm sóc phải đi cùng chuyên nghiệp hóa nghề nghiệp, đào tạo nhân lực, bảo đảm quyền lợi của người lao động và nâng cao chất lượng việc làm.
Chia sẻ trách nhiệm chăm sóc để mở rộng cơ hội phát triển cho phụ nữ
Để kinh tế chăm sóc phát triển bền vững, cần chuyển từ cách tiếp cận coi chăm sóc chủ yếu là việc riêng của từng gia đình sang sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi thành viên trong gia đình.
Thứ nhất, tiếp tục cụ thể hóa và tổ chức thực hiện hiệu quả các chính sách đã ban hành, đặc biệt là Luật Dân số năm 2025, Nghị quyết số 218/2025/QH15 về phổ cập giáo dục mầm non và Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030. Mạng lưới cơ sở chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật cần được quy hoạch gắn với đặc điểm dân số, nhu cầu của từng địa phương và khả năng chi trả của người dân. Cùng với các cơ sở công lập, cần có cơ chế phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức xã hội tham gia cung cấp dịch vụ, đồng thời bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng và an toàn cho người sử dụng.
Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chăm sóc chuyên nghiệp. Đào tạo nghề chăm sóc cần được thiết kế theo từng nhóm đối tượng và yêu cầu công việc, bao gồm kiến thức về sức khỏe, dinh dưỡng, tâm lý, sơ cấp cứu, hỗ trợ sinh hoạt và kỹ năng giao tiếp. Người làm nghề chăm sóc cần được công nhận kỹ năng, có cơ hội nâng cao trình độ và được bảo đảm quyền lợi về tiền lương, bảo hiểm xã hội và điều kiện lao động. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ trang bị kỹ năng chăm sóc cho các thành viên gia đình đang trực tiếp chăm sóc người cao tuổi, người ốm.
Thứ ba, phát huy vai trò của doanh nghiệp. Bộ luật Lao động năm 2019 (Điều 136) đã quy định trách nhiệm của người sử dụng lao động trong việc giúp đỡ, hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc một phần chi phí gửi trẻ, mẫu giáo cho người lao động. Các hình thức bố trí thời gian làm việc linh hoạt, hỗ trợ tiếp cận dịch vụ chăm sóc trẻ em và xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình giúp cả lao động nữ và lao động nam duy trì việc làm. Đây không chỉ là chính sách hỗ trợ lao động nữ mà còn là giải pháp sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực và giữ chân người lao động.
Thứ tư, thúc đẩy sự chia sẻ công việc gia đình giữa nam giới và phụ nữ. Luật Bình đẳng giới năm 2006 (Điều 18) quy định các thành viên nam, nữ trong gia đình có trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình. Bình đẳng giới không thể chỉ thực hiện bằng việc mở rộng cơ hội việc làm cho phụ nữ nếu việc nội trợ và chăm sóc vẫn chủ yếu do họ đảm nhận. Nam giới cần tham gia nhiều hơn vào việc chăm sóc con cái, phụng dưỡng cha mẹ và chăm sóc các thành viên phụ thuộc. Chính sách hiện hành đã có những bước tiến theo hướng này: Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 quy định lao động nam được nghỉ từ 5 đến 14 ngày làm việc hưởng chế độ thai sản khi vợ sinh con; Luật Dân số năm 2025 nâng thời gian nghỉ của lao động nam lên 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai. Cùng với chính sách, công tác truyền thông, giáo dục – trong đó Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp và các tổ chức chính trị – xã hội giữ vai trò quan trọng – cần góp phần thay đổi định kiến coi việc nhà là “việc của phụ nữ”, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc.
Thứ năm, hoàn thiện hệ thống dữ liệu về kinh tế chăm sóc. Việc điều tra sử dụng thời gian, thống kê lao động chăm sóc có trả công và không được trả công, đánh giá nhu cầu dịch vụ theo nhóm dân cư sẽ giúp nhận diện chính xác hơn quy mô và đặc điểm của lĩnh vực này. Trên cơ sở đó, có thể nghiên cứu phương pháp lượng hóa giá trị kinh tế của lao động chăm sóc, cung cấp thêm căn cứ cho hoạch định chính sách và đánh giá đầy đủ đóng góp của các nhóm lao động trong xã hội.
Nhìn nhận lao động chăm sóc như một nguồn lực phát triển
Lao động chăm sóc thường diễn ra âm thầm trong mỗi gia đình, nhưng lại là nền tảng cho sự vận hành của xã hội và nền kinh tế. Việc phụ nữ dành thời gian cho công việc nội trợ và chăm sóc không được trả công gần gấp 1,8 lần nam giới, trong khi mục tiêu quốc gia là 1,4 lần vào năm 2030, cho thấy vẫn còn nhiều việc phải làm.
Trong bối cảnh già hóa dân số và nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng, việc tiếp tục dựa chủ yếu vào lao động không được trả công trong gia đình sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài. Việt Nam cần từng bước xây dựng hệ thống dịch vụ chăm sóc dễ tiếp cận, có chất lượng và bền vững; đồng thời nâng cao vị thế, kỹ năng và quyền lợi của người làm nghề chăm sóc.
Nhìn nhận đúng giá trị lao động chăm sóc không có nghĩa là thương mại hóa mọi hoạt động trong gia đình hay làm phai nhạt tình cảm, trách nhiệm giữa các thế hệ. Đó là sự thừa nhận đóng góp kinh tế – xã hội của công việc này, tạo điều kiện để trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ công bằng hơn và bảo đảm người chăm sóc không bị hạn chế cơ hội phát triển.
Khi chăm sóc được coi là một cấu phần quan trọng của nền kinh tế, phụ nữ sẽ có thêm cơ hội tham gia thị trường lao động, phát triển nghề nghiệp và nâng cao chất lượng cuộc sống. Quan trọng hơn, xã hội có thể chuyển từ việc trông cậy vào sự hy sinh thầm lặng của từng cá nhân sang một hệ thống chăm sóc được tổ chức, chia sẻ và đầu tư một cách có trách nhiệm.



















Thúc đẩy bình đẳng giới từ chính sách chuyển đổi số
Phát động Tháng hành động vì bình đẳng giới năm 2026, hướng tới thu hẹp khoảng cách trong lao động
Quỹ Vì Tầm Vóc Việt chia sẻ với UN Women về kinh nghiệm huy động nguồn lực tư nhân cho các mục tiêu bình đẳng giới
Hà Nội triển khai Tháng hành động vì bình đẳng giới từ ngày 15/11
PGS.TS Mai Thị Phương Nga thử nano selen giúp rễ lúa dài gấp 3
PGS.TS Hoàng Cẩm Giang nhìn cảnh quan Việt qua điện ảnh
Cùng chuyên mục
Kinh tế chăm sóc ở Việt Nam: Nhìn nhận đúng giá trị lao động của phụ nữ
Việt Nam đề xuất 7 nhóm chỉ số giới trong thực hiện cam kết khí hậu
Phát động Tháng hành động vì bình đẳng giới năm 2026, hướng tới thu hẹp khoảng cách trong lao động
Phụ nữ vắng bóng trong ngành công nghệ, nền kinh tế chịu thiệt
45% nhà nghiên cứu khoa học ở Việt Nam là nữ, nhưng nữ giới quyết định chính sách khoa học chiếm tỷ lệ thấp
Đối thoại tại nơi làm việc: Thêm chính sách chăm lo cho lao động nữ