PGS.TS Hoàng Cẩm Giang phát biểu đề dẫn tại một hội thảo khoa học quốc tế về nghệ thuật và cộng đồng thiểu số cuối năm 2025. Ảnh: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN.

Một bãi biển, cánh đồng hay đường chân trời thành phố trên màn ảnh có thể khiến khán giả nhớ một vùng đất, thậm chí muốn tìm đến nơi ấy. Nhưng với PGS.TS Hoàng Cẩm Giang, cảnh quan trong phim không đơn thuần là phần nền đẹp mắt. Cách máy quay lựa chọn những gì được nhìn thấy, những gì bị đẩy ra ngoài khung hình cũng có thể hé lộ quan niệm về môi trường, đô thị, cộng đồng và ký ức.

PGS.TS Hoàng Cẩm Giang hiện là giảng viên cao cấp Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phụ trách ngành Điện ảnh và Nghệ thuật Đại chúng. Hồ sơ khoa học chính thức xác nhận bà có học vị tiến sĩ, được bổ nhiệm chức danh phó giáo sư năm 2023. Những năm gần đây, phần đáng chú ý trong nghiên cứu của bà là một chuỗi công trình nối điện ảnh với sinh thái học, cảnh quan học, nghiên cứu đô thị và ký ức văn hóa.

PGS.TS Hoàng Cẩm Giang tham gia hoạt động chuyên môn tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV năm 2026. Ảnh: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN.

Cảnh đẹp không phải phần trung tính của bộ phim

Năm 2024, trên Landscape Research, PGS.TS Hoàng Cẩm Giang công bố nghiên cứu về xu hướng phim thương mại sử dụng những địa danh nổi tiếng như một phần hấp dẫn thị giác và quảng bá điểm đến. Thay vì chỉ hỏi một bộ phim đã giới thiệu phong cảnh Việt Nam đẹp đến đâu, bà đặt thêm vấn đề: vẻ đẹp được kiến tạo trên màn ảnh có đi cùng nhận thức về việc gìn giữ môi trường bản địa hay không.

Nghiên cứu chú ý tới một nghịch lý. Những khung hình liên tục nhấn vào cảnh quan đẹp, bền vững và dường như không thể bị tổn thương có thể khiến các vấn đề sinh thái thực tế trở nên ít nổi bật hơn trong sự chú ý của người xem. Từ đó, tác giả xem xét tình trạng sinh thái tại những điểm du lịch xuất hiện trong phim sau khi tác phẩm được công chiếu, nhằm khảo sát mối liên hệ giữa hình ảnh điện ảnh, du lịch và sức ép lên cảnh quan.

Điểm cần phân biệt là công trình này không chứng minh theo mô hình thực nghiệm rằng một bộ phim trực tiếp gây suy thoái môi trường. Lượng khách, hạ tầng du lịch, quản lý điểm đến, hành vi của du khách và nhiều yếu tố kinh tế - xã hội khác cùng tham gia vào quá trình đó. Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc đưa chính “cái đẹp trên màn ảnh” thành đối tượng cần được chất vấn, thay vì mặc nhiên xem cảnh quan chỉ là phông nền vô hại. Cách đọc ấy cũng cho thấy vì sao nghiên cứu điện ảnh không dừng ở việc đánh giá một bộ phim hay hoặc dở. Tác phẩm còn có thể được xem như nguồn tư liệu để nghiên cứu cách xã hội nhìn môi trường, con người và không gian sống.

Thành phố thay đổi khi điểm nhìn thay đổi

Nếu nghiên cứu năm 2024 đi từ những phong cảnh hút khách du lịch, một công trình trước đó của PGS.TS Hoàng Cẩm Giang lại nhìn đô thị từ những vị trí ít xuất hiện trong hình ảnh quảng bá.

Bài báo đăng năm 2023 trên Journal of Urban Culture Research khảo sát cách điện ảnh độc lập Việt Nam tái hình dung thành phố qua điểm nhìn của những phụ nữ nhập cư có điều kiện sống khó khăn. Trong cách đọc của tác giả, các bộ phim được nghiên cứu không trình bày đô thị chỉ bằng những biểu tượng hiện đại hay cảnh quan hào nhoáng, mà đưa vào khung hình cả môi trường sống ô nhiễm, thiếu thốn và những bất bình đẳng mà nhân vật nữ phải đối diện.

Từ đó, PGS.TS Hoàng Cẩm Giang đặt công bằng sinh thái bên cạnh công bằng giới và “công bằng thị giác” - tức câu hỏi ai được nhìn thấy, không gian sống của ai được phép hiện diện trên màn ảnh. Đây là một lập luận thuộc nghiên cứu văn hóa và điện ảnh, không phải cuộc khảo sát thống kê về toàn bộ phụ nữ nhập cư tại đô thị Việt Nam. Phạm vi ấy cần được giữ rõ để không biến phân tích tác phẩm thành kết luận xã hội học rộng hơn dữ liệu mà nghiên cứu sử dụng.

Đường chân trời TP.HCM nhìn từ phía sông Sài Gòn. Với nghiên cứu điện ảnh, cảnh quan đô thị không chỉ là hình ảnh đẹp mà còn phụ thuộc vào vị trí và điểm nhìn được lựa chọn. Ảnh: Tri Nguyen/Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Việc một đô thị có thể được kể lại theo nhiều lớp ký ức và nhiều góc nhìn cũng hiện diện trong các hoạt động thành phố qua góc nhìn điện ảnh. Khác biệt nằm ở chỗ nghiên cứu của PGS.TS Hoàng Cẩm Giang đi thêm một bước: phân tích ai đang nhìn thành phố, ai được đặt vào trung tâm khung hình và điều gì trở nên vô hình khi điểm nhìn thay đổi.

Một đường nghiên cứu kéo dài qua nhiều công trình

Nhìn danh mục công bố của PGS.TS Hoàng Cẩm Giang, hướng tiếp cận sinh thái không xuất hiện từ một bài báo đơn lẻ. Hồ sơ khoa học của Khoa Văn học ghi nhận từ năm 2020 bà đã nghiên cứu chính trị sinh thái trong điện ảnh, năm 2021 đi từ mỹ học sinh thái tới nữ quyền sinh thái, sau đó tiếp tục với chấn thương sinh thái, cảnh quan đô thị, không gian trong phim độc lập và những tự sự về cảnh quan Việt Nam.

Riêng giai đoạn 2023-2025, danh mục công bố cho thấy một chuỗi khá liền mạch: nghiên cứu về thành phố dưới điểm nhìn của phụ nữ nhập cư; cảnh quan Việt Nam trong văn học và điện ảnh; những “cảnh quan trong mơ” của đạo diễn độc lập trẻ; phim gắn với quảng bá du lịch; điện ảnh sinh thái vùng Mekong; và ký ức cộng đồng trong giáo dục sinh thái qua điện ảnh. Cách nối các chủ đề ấy cho thấy cảnh quan trong nghiên cứu của bà không phải một khung cảnh tĩnh, mà là nơi giao nhau của môi trường, ký ức, giới, di chuyển dân cư và cách con người nhìn thế giới.

Hồ sơ khoa học hiện hành cũng liệt kê đề tài “Điện ảnh sinh thái Việt Nam và vấn đề phát triển bền vững giai đoạn 2000-2020”, mã tài trợ NAFOSTED 604.06-2021.01. Tuy nhiên, thông tin công khai hiện chưa thể hiện đầy đủ mốc và kết quả nghiệm thu, vì vậy chưa có căn cứ để mô tả đây là đề tài đã hoàn thành hay gán cho nó những kết quả ngoài phần đã công bố trên các bài báo khoa học.

Điểm đáng chú ý ở đây là phương pháp hơn là số lượng công bố. Điện ảnh được đặt bên cạnh nhiều hệ tri thức khác nhau - sinh thái học nhân văn, nghiên cứu cảnh quan, nữ quyền, nghiên cứu đô thị, ký ức và chuyển thể - để một hình ảnh quen thuộc trên màn ảnh có thể được đọc từ nhiều phía.

Không xem chuyển thể là chuyện “chép” văn học lên màn ảnh

Đến tháng 7/2026, một hướng khác trong công việc học thuật của PGS.TS Hoàng Cẩm Giang tiếp tục thể hiện cách tư duy liên ngành này. Tại tọa đàm về chuyển thể từ văn học sang điện ảnh, bà phát triển khái niệm “cải biên liên văn hóa”, cho rằng sự đi từ một tác phẩm văn học sang phim không chỉ là quá trình chuyển nội dung từ văn bản nguồn sang một loại hình đích.

Theo phần trình bày được Khoa Văn học công bố, một tác phẩm khi bước sang điện ảnh còn di chuyển giữa những thời đại, hệ thống văn hóa và cộng đồng tiếp nhận khác nhau. Như vậy, câu hỏi không còn đơn giản là bộ phim “giống nguyên tác bao nhiêu”, mà là tác phẩm đã lựa chọn, giữ lại và tái tạo lớp nghĩa nào khi bước vào một không gian văn hóa mới.

Đây cũng là điểm nối với những nghiên cứu cảnh quan của bà. Một địa danh, thành phố hay ký ức khi đi vào điện ảnh đều trải qua lựa chọn: góc máy nào được sử dụng, con người nào đứng trong khung hình, câu chuyện nào được kể và phần hiện thực nào bị để lại ngoài màn ảnh.

Vì thế, đóng góp đáng chú ý trong hướng nghiên cứu của PGS.TS Hoàng Cẩm Giang không nằm ở một kết luận rằng điện ảnh phải đẹp ít đi để trở nên “sinh thái” hơn. Vấn đề khó hơn là học cách nhìn phía sau cái đẹp: cảnh quan đang được trình bày như thế nào, môi trường nào đang được che khuất, ký ức của cộng đồng nào được giữ lại và điểm nhìn của ai đang dẫn dắt người xem.

Đó cũng là một giới hạn cần tiếp tục kiểm chứng. Phân tích điện ảnh có thể nhận diện diễn ngôn và cơ chế kiến tạo hình ảnh, nhưng muốn biết chúng thực sự thay đổi hành vi du lịch, ý thức môi trường hay cách công chúng nhìn thành phố đến mức nào vẫn cần thêm dữ liệu từ nghiên cứu khán giả, du lịch và môi trường. Chính khoảng cách giữa hình ảnh trên màn ảnh với tác động ngoài đời làm cho câu hỏi nghiên cứu vẫn còn mở.