TS. Nguyễn Thu Thủy, nghệ danh Tia-Thủy Nguyễn, hoạt động trong nghệ thuật thị giác và sáng tạo đa lĩnh vực. Ảnh: THUY DESIGN HOUSE/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đi vào thời trang từ một con đường khác

Một họa sĩ bước sang thời trang thường dễ được kể bằng câu chuyện “lấn sân”. Trường hợp TS. Nguyễn Thu Thủy đáng chú ý ở phần khác: những gì bà học và thực hành trong mỹ thuật trở thành một phương pháp làm việc xuyên suốt từ hội họa, thời trang đến sắp đặt.

TS. Nguyễn Thu Thủy sinh năm 1981 tại Hà Nội, hiện sống và làm việc tại TP.HCM. Hồ sơ nghệ sĩ của bà xác nhận bà tốt nghiệp cử nhân mỹ thuật tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 2006, lấy bằng thạc sĩ mỹ thuật năm 2009 và tiến sĩ mỹ thuật năm 2014 tại National Academy of Fine Arts and Architecture ở Kyiv, Ukraine. Trang chính thức của nghệ sĩ hiện định danh Tia-Thuy Nguyen là nghệ sĩ thị giác và giám đốc sáng tạo, với thực hành trải từ hội họa, nghệ thuật sắp đặt theo địa điểm, thời trang đến điện ảnh.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ Nguyễn Thu Thủy không trải qua đào tạo thời trang chính quy. Tài liệu triển lãm do The Factory Contemporary Arts Centre công bố cho biết thực hành thời trang của bà được kéo ra từ nền tảng nghệ thuật thị giác: màu sắc, hình khối, cấu trúc, trang trí và cách tạo nhiều lớp nghĩa cho một vật thể. Với cách tiếp cận ấy, trang phục không đơn thuần là chỗ đặt họa tiết mà trở thành một bề mặt kể chuyện.

TS. Nguyễn Thu Thủy tại triển lãm thời trang “Mộng bình thường” ở Hà Nội ngày 16/2/2023. Ảnh: Callmelouise/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Di sản được đọc lại chứ không chép lại

Tài liệu của triển lãm “Mộng bình thường” cho thấy nguồn chất liệu mà Nguyễn Thu Thủy tìm đến khá rộng: thành ngữ Việt, thần thoại và truyền thuyết dân gian, mỹ thuật hiện đại Việt Nam, vải vóc lịch sử, thủ công mỹ nghệ, gốm, hội họa thế kỷ XX, áo dài và các phụ kiện truyền thống. Những chủ đề như gia đình, quê nhà, đời sống tinh thần và thiên nhiên tiếp tục tạo thành lớp nền cho các bộ sưu tập.

Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa sử dụng di sản như một “kho hình ảnh” và biến nó thành nguyên liệu sáng tạo. Việc đặt một mô-típ truyền thống lên trang phục chưa tự động tạo ra giá trị mới. Khâu khó hơn nằm ở lựa chọn, biến đổi tỷ lệ, màu sắc, cấu trúc và đặt chất liệu cũ vào một quan hệ thẩm mỹ mới để sản phẩm vẫn có dấu vết của nguồn gốc nhưng không trở thành bản sao.

Câu chuyện ấy gần với vấn đề nghệ sĩ đương đại tiếp cận vốn cổ để hình thành ngôn ngữ riêng. Những tranh luận về sử dụng chất liệu dân gian cho thấy sáng tạo từ di sản cần đi cùng khả năng truy nguyên, hiểu ngữ cảnh và tách bạch giữa cảm hứng với sao chép biểu đạt của một tác giả khác.

Ở lần tổ chức “Mộng bình thường” tại The Factory năm 2020, triển lãm tập hợp hơn 100 hiện vật, trong đó có 60 bộ trang phục, cùng đồ thêu, gấm, vật dụng và phụ kiện từ bộ sưu tập cá nhân của Nguyễn Thu Thủy. Cách trưng bày đưa trang phục ra khỏi logic của một buổi trình diễn thời trang thông thường để người xem có thể quan sát mối quan hệ giữa vật liệu, ký ức, tạo hình và bối cảnh văn hóa. Đến năm 2023, triển lãm này tiếp tục được tổ chức tại Hà Nội.

Một không gian trưng bày tại triển lãm “Mộng bình thường” ở Hà Nội, ngày 16/2/2023. Các thiết kế được đặt trong tổng thể giàu màu sắc, họa tiết và chất liệu gợi liên hệ với văn hóa Việt. Ảnh: Callmelouise/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

 Cách chuyển một nguồn tư liệu văn hóa sang hình thức mới cũng đang được nhiều nhà thiết kế Việt thử nghiệm. Triển lãm đưa di sản văn hóa Việt vào ngôn ngữ thời trang hiện đại tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám tháng 5/2026 chẳng hạn, sử dụng tranh dân gian, hoa văn truyền thống và tư liệu mỹ thuật như điểm xuất phát cho các thiết kế mới.

Một lát cắt khác là việc chuyển chất liệu di sản Bắc Bộ lên sàn diễn đương đại, nơi hình ảnh làng nghề, tranh dân gian và danh thắng được tái cấu trúc bằng lụa, thêu, đính kết và bố cục tạo hình. Những trường hợp này cho thấy khoảng cách giữa “lấy hình ảnh truyền thống” và tạo ra một sản phẩm có ngôn ngữ riêng phụ thuộc nhiều vào chiều sâu của quá trình xử lý chất liệu.

Khi một phương pháp đi qua nhiều loại hình

Ở Nguyễn Thu Thủy, sự dịch chuyển không dừng ở trang phục. Hồ sơ chính thức ghi nhận những năm gần đây bà tiếp tục thực hành nghệ thuật sắp đặt; riêng năm 2025 có hai sắp đặt cá nhân “Unity” và “Resurrection” tại Hà Nội.

“Resurrection” - “Hồi sinh” - cho thấy rõ hơn cách bà đưa ký ức và vật liệu vào cùng một cấu trúc. Một cây xà cừ khoảng 70 năm tuổi bị bật gốc sau bão Yagi năm 2024 được giữ lại phần thân, rễ rồi kết hợp với thép không gỉ và đá thạch anh để tạo thành tác phẩm. Nguyễn Thu Thủy lý giải thực hành của mình trải trên nhiều địa hạt nhưng sợi dây chung là mối liên hệ giữa truyền thống và hiện đại, con người và bản sắc Việt.

Nhìn theo tiến trình này, thời trang không phải một nhánh tách khỏi quá trình đào tạo mỹ thuật của Nguyễn Thu Thủy. Nó là một trong những môi trường để bà thử nghiệm cùng những câu hỏi đã theo mình lâu dài: một ký ức có thể chuyển thành hình khối thế nào, một chất liệu truyền thống có thể đi vào đời sống hiện tại ra sao, và bao nhiêu dấu vết của nguồn gốc cần được giữ lại để tác phẩm mới vẫn có khả năng đối thoại với nơi nó sinh ra.

Cũng cần giữ một giới hạn rõ ràng: sáng tạo lấy cảm hứng từ di sản không đồng nghĩa với nghiên cứu hay bảo tồn di sản theo nghĩa khoa học. Đóng góp của TS. Nguyễn Thu Thủy nằm ở thực hành nghệ thuật và thiết kế — sử dụng nền tảng mỹ thuật, vật liệu và tư liệu văn hóa để xây dựng cách biểu đạt riêng. Chính sự phân biệt này giúp nhìn năng lực của một nữ trí thức sáng tạo qua phương pháp và sản phẩm cụ thể, thay vì qua danh tiếng của thương hiệu hay số lượng giải thưởng.