Các gia đình văn hóa tiêu biểu của Thủ đô được tuyên dương tại Hà Nội tháng 6/2026. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử thành phố Hà Nội.

Từ ngày 1/10/2026, Nghị định 375/2026/NĐ-CP có hiệu lực, sửa đổi một số quy định của Nghị định 86/2023/NĐ-CP và thay các phụ lục về tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu Gia đình văn hóa, Thôn, tổ dân phố văn hóa và Xã, phường, đặc khu tiêu biểu.

Trong khung mới, bình đẳng giới tiếp tục hiện diện ở hai lớp. Các thành viên trong gia đình được yêu cầu ứng xử tôn trọng, bình đẳng, yêu thương, chia sẻ. Một tiêu chí riêng cũng yêu cầu thực hiện tốt các mục tiêu về bình đẳng giới, phòng, chống bạo lực gia đình và bạo lực trên cơ sở giới.

Đây không phải lần đầu bình đẳng giới xuất hiện trong tiêu chuẩn Gia đình văn hóa. Nghị định 86/2023/NĐ-CP trước đó đã có tiêu chí này. Vì vậy, câu hỏi đáng quan tâm sau khi Nghị định 375 có hiệu lực không nằm ở việc Nhà nước vừa đưa bình đẳng giới vào danh hiệu, mà ở cách một yêu cầu khá rộng sẽ được cụ thể hóa để có thể đánh giá trong thực tế.

Bình đẳng trong gia đình không chỉ là không có bạo lực

Luật Bình đẳng giới cho thấy phạm vi của bình đẳng giới trong gia đình rộng hơn việc một gia đình có xảy ra bạo lực hay không. Vợ và chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau đối với tài sản chung, sử dụng thu nhập chung và quyết định các nguồn lực trong gia đình. Hai bên bình đẳng khi bàn bạc, quyết định kế hoạch hóa gia đình và sử dụng thời gian nghỉ chăm sóc con ốm.

Con trai và con gái phải được tạo điều kiện như nhau trong học tập, lao động, vui chơi và phát triển. Các thành viên nam, nữ trong gia đình có trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình.

Những quy định này làm rõ một vấn đề quan trọng khi đưa khái niệm bình đẳng giới vào tiêu chí thi đua. Một gia đình không có vụ bạo lực được ghi nhận chưa phải là toàn bộ nội hàm của bình đẳng. Cách sử dụng tiền chung, quyền tham gia quyết định, cơ hội học tập của con trai và con gái hay việc phân chia công việc gia đình đều liên quan đến vị trí và trách nhiệm của các thành viên.

Hoạt động truyền thông về vai trò, trách nhiệm của nam giới tại lễ ra mắt các Câu lạc bộ “Người cha trách nhiệm” ở xã Phúc Trạch, Hà Tĩnh, tháng 8/2026. Ảnh: Trang Thông tin điện tử xã Phúc Trạch.

Điều đó cũng giúp tránh một cách hiểu quen thuộc nhưng lệch về giới, trong đó trách nhiệm xây dựng “gia đình hạnh phúc” chủ yếu được đặt lên phụ nữ. Nếu bình đẳng là một tiêu chí của Gia đình văn hóa thì trách nhiệm không thể chỉ được đo bằng việc người vợ, người mẹ chăm sóc gia đình thế nào. Vai trò của nam giới trong chăm con, chia sẻ việc nhà và tham gia các quyết định chung cũng thuộc chính nội dung cần nhìn tới.

Cùng một khung, cách cụ thể hóa có thể khác nhau

Cơ chế để địa phương quy định chi tiết tiêu chuẩn không bắt đầu từ Nghị định 375. Nghị định 86/2023/NĐ-CP trước đó đã giao UBND cấp tỉnh quy định chi tiết các tiêu chuẩn trong phụ lục. Vì vậy, các quy định địa phương ban hành trước khi Nghị định 375 có hiệu lực cho thấy cùng một yêu cầu về bình đẳng giới có thể được chuyển thành những tiêu chí đánh giá khác nhau.

Tại Hà Nội, quy định ban hành năm 2025 dành điểm cho việc gia đình tích cực tham gia tuyên truyền, vận động thực hiện bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình tại địa phương; đồng thời đánh giá việc giải quyết mâu thuẫn và không để xảy ra bạo lực trong gia đình.

Cũng trong năm 2025, quy định của Bắc Ninh cụ thể hóa theo một hướng khác. Tiêu chí đề cập việc các thành viên được tôn trọng, thực hiện quyền và nghĩa vụ như nhau, không phân biệt đối xử về giới, có cơ hội như nhau trong phát triển kinh tế - xã hội. Một phần điểm khác gắn với không có bạo lực gia đình, vợ chồng bình đẳng, giúp đỡ nhau và cùng có trách nhiệm nuôi dạy con.

Hai ví dụ này được ban hành trong thời gian Nghị định 86 còn là căn cứ trực tiếp. Sau khi Nghị định 375 thay các phụ lục từ ngày 1/10/2026, việc các địa phương có rà soát, điều chỉnh hoặc giữ lại cách cụ thể hóa hiện hành hay không còn phải căn cứ vào quá trình triển khai tiếp theo. Không thể mặc nhiên coi những quy định địa phương trước đó đã được thay đổi chỉ vì nghị định mới có hiệu lực.

Một tiểu phẩm về tình huống trong đời sống gia đình, bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực gia đình tại xã Đồng Phúc, Thái Nguyên, tháng 6/2026. Ảnh: Trang Thông tin điện tử xã Đồng Phúc.

Sự khác nhau giữa các cách cụ thể hóa cũng đặt ra một bài toán thực thi. Những nội dung như tham gia tuyên truyền hoặc không có bạo lực tương đối dễ xác định bằng hoạt động, hồ sơ hoặc thông tin tại cộng đồng. Trong khi đó, bình đẳng khi quyết định nguồn lực gia đình hay chia sẻ việc nhà khó chuyển thành một phép chấm điểm đơn giản hơn.

Điều đó không có nghĩa tiêu chí xét tặng phải đi sâu kiểm tra đời sống riêng tư của từng hộ gia đình. Danh hiệu Gia đình văn hóa là một danh hiệu thi đua, không phải giấy chứng nhận rằng mọi quan hệ bên trong một gia đình đã đạt trạng thái bình đẳng tuyệt đối. Các tiêu chí chi tiết vẫn phải rõ ràng, có căn cứ pháp luật, có khả năng đánh giá và tránh những nhận xét chủ quan về đời sống riêng.

Khâu thực thi sẽ cho thấy tiêu chí giới đi được đến đâu

Tháng 6/2026, Hà Nội tuyên dương 126 gia đình văn hóa tiêu biểu đại diện các xã, phường của thành phố. Những hoạt động như vậy cho thấy danh hiệu Gia đình văn hóa vẫn được triển khai trong đời sống cộng đồng, chứ không chỉ tồn tại trong văn bản.

Vì thế, việc Nghị định 375 tiếp tục giữ bình đẳng giới trong khung tiêu chuẩn có ý nghĩa ở chính giai đoạn đưa tiêu chí xuống cấp thực hiện. Nếu địa phương cụ thể hóa quá chung, tiêu chí có thể khó phân biệt giữa việc tham gia một hoạt động tuyên truyền với việc thực hiện các quyền và trách nhiệm bình đẳng trong gia đình. Ngược lại, nếu thiết kế tiêu chí quá sâu vào đời sống riêng, việc đánh giá có thể trở nên chủ quan và khó xác minh.

Khoảng giữa hai phía đó là phần chính sách cần tiếp tục được theo dõi. Những quy định chi tiết của địa phương sau khi Nghị định 375 có hiệu lực sẽ cho biết bình đẳng giới được chuyển thành tiêu chí nào, được đánh giá bằng căn cứ gì và có phản ánh được trách nhiệm của cả nam và nữ hay không.

Bình đẳng giới đã có tên trong khung Gia đình văn hóa. Điều đáng xem tiếp theo không phải là cụm từ này xuất hiện bao nhiêu lần trong văn bản, mà là khi đi vào tiêu chuẩn cụ thể, quyền quyết định, cơ hội của các thành viên và trách nhiệm chia sẻ trong gia đình được nhìn nhận đến đâu.

Bình đẳng giới trong gia đình theo Luật Bình đẳng giới

- Vợ và chồng bình đẳng trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình.

- Vợ và chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau đối với tài sản chung, sử dụng thu nhập chung và quyết định nguồn lực gia đình.

- Hai bên bình đẳng khi bàn bạc, quyết định kế hoạch hóa gia đình và sử dụng thời gian nghỉ chăm sóc con ốm.

- Con trai và con gái được tạo điều kiện như nhau trong học tập, lao động, vui chơi và phát triển.

- Các thành viên nam, nữ có trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình.