Người cha dành thời gian vui chơi cùng con, một phần của trách nhiệm chăm sóc và gắn kết gia đình. Ảnh minh họa: Trần Long/Pexels.

Đi chợ, nấu cơm, chăm con hay chủ động hỏi vợ cần chia sẻ điều gì là những việc rất bình thường trong đời sống gia đình. Nhưng nếu một người đàn ông từng cảm thấy ngại khi làm những việc ấy trước ánh nhìn của hàng xóm, rồi sau đó có thể thực hiện chúng một cách tự nhiên, thay đổi nhỏ trong một căn nhà lại cho thấy một chuẩn mực giới đang dịch chuyển.

Báo cáo đánh giá Chương trình quốc gia lần thứ 10 của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, hoàn tất ngày 12/1/2026, dành riêng một phần để xem xét những can thiệp thúc đẩy “nam tính tích cực”. Trong đó, mô hình Câu lạc bộ “Người cha trách nhiệm” được ghi nhận có những kết quả hứa hẹn trong thay đổi nhận thức và hành vi liên quan đến bình đẳng giới.

Kết quả này đáng chú ý không phải bởi nó tạo thêm một danh hiệu đẹp dành cho người cha. Giá trị thực sự nằm ở việc bình đẳng giới được đưa ra khỏi cách tiếp cận chỉ yêu cầu phụ nữ thay đổi, để trở thành quá trình mà nam giới cũng phải học, thực hành và tự xem xét lại vai trò của chính mình.

Một thay đổi bắt đầu từ những việc rất nhỏ

Nhóm đánh giá của UNFPA không chỉ dựa vào tài liệu chương trình. Báo cáo sử dụng phương pháp hỗn hợp, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và khảo sát những bên tham gia tại nhiều địa phương; phạm vi đánh giá bao phủ các hoạt động của chương trình từ tháng 1/2022 đến giữa năm 2025. Vì vậy, đây không phải khảo sát đại diện cho toàn bộ nam giới Việt Nam, nhưng cung cấp bằng chứng thực địa về những thay đổi xuất hiện trong nhóm được can thiệp.

Tại các cuộc thảo luận ở Bắc Ninh, những người tham gia mô tả sự thay đổi rất cụ thể. Một nam thành viên cho biết trước đây anh cảm thấy xấu hổ khi đi chợ hoặc nấu ăn cho vợ vì những việc ấy dễ bị nhìn như không phù hợp với đàn ông. Việc sinh hoạt cùng những người đàn ông khác giúp anh tự tin hơn khi chia sẻ công việc gia đình. Trong nhóm thảo luận với phụ nữ, một người vợ nhận thấy chồng mình đã nói chuyện nhẹ nhàng hơn với con và chủ động chia việc nhà, thay vì mặc định đó là “việc của vợ”.

Đây là những phản hồi định tính, không thể dùng để kết luận rằng mọi thành viên tham gia đều thay đổi giống nhau. Nhưng chúng chỉ ra một cơ chế đáng quan tâm: đôi khi trở ngại khiến đàn ông ít làm việc nhà không chỉ là họ không biết làm hoặc không muốn làm, mà còn là áp lực phải cư xử theo một hình mẫu nam giới nhất định.

Nếu đi chợ, nấu ăn hay chăm con bị gắn với sự “mất nam tính”, một người đàn ông muốn chia sẻ với vợ cũng phải vượt qua ánh nhìn của những người đàn ông khác.

*Câu lạc bộ tạo ra một không gian để chính áp lực ấy được đưa ra thảo luận.

Một người cha địu con trong sinh hoạt thường ngày tại Lào Cai. Việc chăm sóc con không phải trách nhiệm mặc định của riêng người mẹ. Ảnh minh họa: Son Hoa Nguyen/Pexels.

 Một đánh giá trước đó của dự án về lựa chọn giới tính trên cơ sở định kiến giới giai đoạn 2020–2022 cũng được báo cáo năm 2026 dẫn lại. Hiểu biết về mất cân bằng giới tính khi sinh tăng ở cả nhóm can thiệp và nhóm đối chứng, nhưng mức tăng ở nhóm can thiệp là 9,4%, cao hơn mức 4,5% ở nhóm đối chứng. Báo cáo xem đây là một dấu hiệu về tác động tích cực của các hoạt động can thiệp.

Cần thận trọng ở đây: con số này đánh giá một dự án gồm nhiều hoạt động, không chứng minh riêng Câu lạc bộ Người cha trách nhiệm tạo ra toàn bộ mức thay đổi. Tuy nhiên, khi đặt kết quả định lượng cạnh những thảo luận với chính người tham gia, có thể thấy việc làm việc trực tiếp với nam giới là một hướng can thiệp có cơ sở để tiếp tục kiểm nghiệm và mở rộng.

Bình đẳng giới cũng cần một không gian cho nam giới

Trong nhiều cuộc thảo luận về bình đẳng giới, câu hỏi thường được đặt ra là phụ nữ cần thêm điều gì: cơ hội nghề nghiệp, thu nhập, quyền ra quyết định, thời gian hay sự bảo vệ. Những câu hỏi đó cần thiết. Nhưng chúng mới giải quyết một phía nếu các chuẩn mực dành cho đàn ông vẫn đứng yên.

Một người phụ nữ có thể được khuyến khích phát triển sự nghiệp, nhưng nếu mọi việc chăm con sau giờ làm vẫn mặc nhiên thuộc về cô, cơ hội ấy bị thu hẹp ngay trong gia đình. Ngược lại, một người đàn ông muốn tham gia chăm sóc nhưng liên tục bị nhìn nhận là “sợ vợ”, “không lo làm ăn” hoặc không đúng hình mẫu trụ cột cũng chịu sức ép từ chính chuẩn mực giới.

Báo cáo năm 2026 của UN Women về kinh tế chăm sóc tại Việt Nam cho biết phụ nữ và trẻ em gái dành trung bình khoảng 314 phút mỗi ngày cho công việc chăm sóc và gia đình, so với khoảng 190 phút ở nam giới và trẻ em trai. Khoảng cách còn lớn hơn ở khu vực nông thôn. Giảm khoảng cách này không thể chỉ bằng cách khuyên phụ nữ quản lý thời gian tốt hơn.

Phụ Nữ Mới từng phân tích lao động chăm sóc không lương như một nguồn lực kinh tế - xã hội nhưng phần lớn vẫn nằm ngoài hệ thống đo lường thông thường. Điểm cần tiến thêm một bước là chuyển từ câu hỏi “phụ nữ đang làm quá nhiều hay không” sang câu hỏi “ai có thể cùng đảm nhận phần việc đó và điều gì khiến họ thực sự làm”.

Mô hình Người cha trách nhiệm đáng chú ý chính ở điểm này. Nó không chỉ nói với đàn ông rằng họ “nên giúp vợ”, mà đưa họ vào các cuộc trao đổi về chuẩn mực giới, nuôi dạy con tích cực, giao tiếp trong gia đình, chia sẻ trách nhiệm và giải quyết mâu thuẫn không bằng bạo lực. Khác biệt giữa “giúp vợ” và “chia sẻ trách nhiệm” tưởng nhỏ nhưng lại nằm ở trung tâm của vấn đề.

Khi một người cha nói mình “giúp vợ trông con”, câu nói vẫn mặc định đứa trẻ và công việc chăm sóc thuộc trách nhiệm chính của người mẹ. Khi cha và mẹ cùng chịu trách nhiệm, việc ai nấu cơm, ai đưa con đi học hay ai nghỉ làm khi con ốm trở thành bài toán phân công của hai người, không phải nghĩa vụ mặc định của một giới.

Sự thay đổi này cũng có lợi cho nam giới. Người cha có thêm quyền được hiện diện trong đời sống chăm sóc và cảm xúc của con, thay vì chỉ được đánh giá bằng khả năng kiếm tiền. Bình đẳng giới khi đó không phải quá trình lấy vai trò của đàn ông trao cho phụ nữ, mà mở rộng lựa chọn cho cả hai giới.

Từ một mô hình nhỏ đến những cộng đồng mới

Sự dịch chuyển đáng quan tâm trong năm 2026 là mô hình không dừng ở những câu lạc bộ đã có. Ngày 10/4, xã Quảng Tân, tỉnh Quảng Ninh ra mắt cùng lúc 5 Câu lạc bộ “Người cha trách nhiệm” tại thôn Đông, Hải An, Tân Thanh, bản Thanh Bình và thôn Tân Sơn. Mỗi câu lạc bộ có 30 thành viên, đưa số thành viên ban đầu tại địa bàn lên 150 người. Hoạt động thuộc dự án phòng ngừa và ứng phó bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái tại Quảng Ninh giai đoạn 2025–2027, với hỗ trợ về nguồn lực và kỹ thuật của UNFPA và KOICA.

Điều đáng chú ý là mục tiêu được địa phương xác định không dừng ở tuyên truyền. Thành viên được kỳ vọng học kỹ năng nuôi dạy con, giao tiếp, giải quyết mâu thuẫn và trở thành những người lan tỏa cách ứng xử tôn trọng hơn trong cộng đồng.

Đến tháng 6/2026, một dự án mới được khởi động tại Khánh Hòa cũng đưa Câu lạc bộ Người cha trách nhiệm vào nhóm mô hình cộng đồng dự kiến triển khai, bên cạnh Trung tâm Dịch vụ một cửa hỗ trợ phụ nữ và trẻ em gái và các hoạt động phòng ngừa bạo lực trên cơ sở giới.

Người cha đồng hành cùng con gái trong hoạt động vui chơi tại TP.HCM. Sự tham gia của người cha mở rộng vai trò chăm sóc ngoài khuôn mẫu “người kiếm tiền chính”. Ảnh minh họa: Duy's House of Photo/Pexels.

Một dấu hiệu khác còn quan trọng hơn việc mở thêm câu lạc bộ là khả năng mô hình tồn tại sau khi nguồn hỗ trợ dự án kết thúc. Báo cáo đánh giá của UNFPA ghi nhận tại Bắc Ninh, chính quyền địa phương đã cam kết kinh phí để duy trì hoạt động của các Câu lạc bộ Người cha trách nhiệm. Nhóm đánh giá xem đây là tín hiệu ban đầu về quyền làm chủ của địa phương và khả năng huy động nguồn lực trong nước cho mô hình.

*Từ góc độ phát triển, đây mới là bài kiểm tra quan trọng.

Một dự án có thể tạo ra thay đổi khi còn chuyên gia, kinh phí và hoạt động tập trung. Nhưng một chuẩn mực xã hội chỉ thực sự dịch chuyển khi cộng đồng thấy mô hình đủ hữu ích để tiếp tục duy trì bằng nguồn lực của chính mình.

Việc địa phương bỏ kinh phí không chứng minh mô hình chắc chắn thành công trên quy mô lớn. Nó cho thấy một bước chuyển đáng ghi nhận từ “mô hình của dự án” sang một hoạt động mà chính quyền và cộng đồng có thể coi là của mình.

Thành công không nên đo bằng số ông bố đến họp

Có một rủi ro với mọi mô hình truyền thông cộng đồng: dễ đo số câu lạc bộ, số buổi sinh hoạt và số người tham gia hơn là đo sự thay đổi diễn ra sau cánh cửa gia đình. Một câu lạc bộ có 30 thành viên chưa có nhiều ý nghĩa nếu sau buổi họp, việc nhà vẫn được phân chia như cũ.

Thành công thực chất cần được nhìn vào những câu hỏi khó hơn: nam giới có dành thêm thời gian chăm con không; ai chủ động làm việc nhà mà không cần được nhắc; khi con ốm, cha và mẹ phân chia thời gian thế nào; người cha có tham gia quyết định liên quan đến sức khỏe và giáo dục của con hay không; cách giải quyết bất đồng trong gia đình có ít kiểm soát và ít bạo lực hơn không. Ở cấp độ rộng hơn, có thể theo dõi xem quan niệm phải có con trai, cách nhìn đối với con gái và thái độ đối với những người đàn ông tham gia việc chăm sóc thay đổi đến đâu.

Chính báo cáo đánh giá năm 2026 cũng chỉ ra giới hạn: độ bao phủ của các Câu lạc bộ Người cha trách nhiệm đối với một số nhóm dễ bị bỏ lại phía sau, đặc biệt người dân tộc thiểu số ở vùng xa, còn hạn chế. Nhóm đánh giá đề nghị khi mở rộng cần tính tới khả năng tiếp cận của những cộng đồng này.

*Đây là điểm cần tiếp tục thay vì lý do để phủ nhận kết quả đã có.

Nếu mô hình chỉ thu hút những người đàn ông vốn đã quan tâm tới gia đình, tác động xã hội sẽ giới hạn. Nếu mở được sang thanh niên chuẩn bị kết hôn, những người sắp làm cha, các nhóm nghề nghiệp khác và cộng đồng đa dạng hơn, việc thay đổi chuẩn mực có thể bắt đầu sớm hơn.

Phụ Nữ Mới khi phân tích chính sách dân số phải tính đến việc chăm sóc đã đặt vấn đề rằng tăng thời gian nghỉ hay hỗ trợ tài chính cho người mẹ vẫn chưa đủ nếu trách nhiệm chăm sóc không được phân bổ lại. Các Câu lạc bộ Người cha trách nhiệm cho thấy một mảnh ghép khác của bài toán ấy: bên cạnh chính sách về thời gian và dịch vụ, chuẩn mực trong gia đình cũng có thể được tác động bằng những mô hình cụ thể.

*Bình đẳng giới vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng một thay đổi lớn.

Nó có thể bắt đầu vào một buổi tối khi người cha tự vào bếp thay vì chờ vợ nhờ; khi anh biết lịch khám của con mà không cần được nhắc; khi một bất đồng được giải quyết bằng nói chuyện thay vì tiếng quát; hoặc khi một bé gái lớn lên mà không nghe cha mẹ tiếc vì gia đình chưa có con trai.

Những hành vi ấy không nên được xem là thành tích đặc biệt của một người đàn ông. Giá trị của chúng nằm ở chỗ một ngày nào đó, chúng trở nên bình thường đến mức không còn cần được gọi là tiến bộ. Đó mới là dấu hiệu sâu nhất cho thấy chuẩn mực giới đã thay đổi.