Bình đẳng giới đã được cộng đồng quốc tế xác lập là một quyền cơ bản của con người, đồng thời là điều kiện quan trọng để xây dựng nền kinh tế thịnh vượng, xã hội công bằng và một hành tinh phát triển bền vững. Tuy nhiên, những số liệu do Liên Hợp Quốc công bố cho thấy khoảng cách giữa cam kết và thực tế vẫn còn rất lớn.

Phụ nữ ngày nay có nhiều cơ hội hơn trong giáo dục, việc làm, chính trị và đời sống xã hội. Nhưng ở nhiều nơi trên thế giới, họ vẫn phải đối mặt với bạo lực, phân biệt đối xử, bất bình đẳng về thu nhập, gánh nặng chăm sóc không được trả công và sự hạn chế trong quyền tham gia quyết định.

Từ một nguyên tắc nhân quyền đến mục tiêu phát triển toàn cầu

Ngay từ khi thành lập năm 1945, Hiến chương Liên Hợp Quốc đã khẳng định quyền bình đẳng giữa nam và nữ. Trong năm hoạt động đầu tiên, Hội đồng Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc thành lập Ủy ban Địa vị Phụ nữ, cơ quan hoạch định chính sách toàn cầu chuyên trách về bình đẳng giới và sự tiến bộ của phụ nữ.

Một dấu mốc đặc biệt quan trọng là Hội nghị Thế giới lần thứ tư về Phụ nữ được tổ chức tại Bắc Kinh năm 1995. Tuyên bố và Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh khẳng định quyền của phụ nữ là quyền con người, đồng thời đưa ra những lĩnh vực hành động cụ thể nhằm bảo vệ và thúc đẩy các quyền đó.

Đến năm 2015, bình đẳng giới tiếp tục được xác định là một mục tiêu độc lập trong Chương trình nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững. Mục tiêu phát triển bền vững số 5 đặt ra yêu cầu chấm dứt mọi hình thức phân biệt đối xử và bạo lực đối với phụ nữ, bảo đảm quyền tiếp cận nguồn lực kinh tế, quyền tham gia lãnh đạo và quyền tự quyết đối với sức khỏe sinh sản.

Bình đẳng giới vì thế không chỉ là một vấn đề riêng của phụ nữ. Đây còn là điều kiện có tính nền tảng để thực hiện hàng loạt mục tiêu khác như xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng giáo dục, tạo việc làm bền vững, cải thiện sức khỏe và giảm bất bình đẳng.

Phụ nữ vẫn đứng ngoài nhiều vị trí quyền lực

Sự hiện diện của phụ nữ trong các cơ quan ra quyết định đã tăng lên, nhưng tốc độ thay đổi còn chậm.

Theo số liệu được Liên Hợp Quốc dẫn lại, trong năm 2024, phụ nữ chỉ nắm giữ khoảng 27% số ghế trong các nghị viện quốc gia và 35,5% số ghế tại các cơ quan chính quyền địa phương. Đây là mức cải thiện so với trước, nhưng vẫn còn cách xa trạng thái đại diện cân bằng giữa phụ nữ và nam giới.

Khoảng cách này không chỉ xuất hiện trong chính trị. Trong thị trường lao động, phụ nữ chiếm một tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động toàn cầu nhưng vẫn bị hạn chế cơ hội tiếp cận các vị trí quản lý, điều hành và hoạch định chiến lược.

Thực trạng đó cho thấy sự tham gia về số lượng chưa đồng nghĩa với quyền lực thực chất. Phụ nữ có thể hiện diện trong lực lượng lao động, trong bộ máy hành chính hoặc trong các tổ chức xã hội, nhưng chưa chắc đã được trao quyền tương xứng để quyết định việc phân bổ nguồn lực và định hướng chính sách.

Khoảng cách thu nhập và gánh nặng chăm sóc không được trả công

Bất bình đẳng kinh tế là một trong những biểu hiện rõ nhất của bất bình đẳng giới.

Liên Hợp Quốc cho biết khoảng cách tiền lương theo giới trên toàn cầu được ước tính vào khoảng 20%. Nói cách khác, xét trên bình diện chung, phụ nữ vẫn được trả lương thấp hơn nam giới dù nguyên tắc trả công bình đẳng cho công việc có giá trị ngang nhau đã được quốc tế công nhận từ lâu.

Khoảng cách này không chỉ bắt nguồn từ mức lương trực tiếp. Phụ nữ còn tập trung nhiều hơn trong khu vực lao động phi chính thức, các công việc thu nhập thấp, thiếu ổn định và ít được bảo vệ bởi hệ thống an sinh xã hội.

Bên cạnh công việc có trả lương, phụ nữ và trẻ em gái trên thế giới dành thời gian cho công việc gia đình và chăm sóc không được trả công nhiều gấp khoảng 2,5 lần nam giới.

Việc chăm sóc con nhỏ, người cao tuổi, người bệnh và thực hiện công việc nội trợ vẫn thường được coi là trách nhiệm tự nhiên của phụ nữ. Trong khi đó, giá trị kinh tế và xã hội của những hoạt động này chưa được ghi nhận đầy đủ.

Hệ quả là phụ nữ có ít thời gian hơn để học tập, phát triển nghề nghiệp, tham gia các hoạt động xã hội hoặc đảm nhận vị trí lãnh đạo. Gánh nặng chăm sóc vì vậy không chỉ là vấn đề trong từng gia đình mà còn là một rào cản mang tính cấu trúc đối với sự tiến bộ của phụ nữ.

Bạo lực vẫn là cuộc khủng hoảng nhân quyền kéo dài

Bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái tiếp tục là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất.

Các số liệu mới nhất của Liên Hợp Quốc cho thấy gần một phần ba phụ nữ trên toàn thế giới, tương đương khoảng 840 triệu người, từng phải chịu bạo lực thể chất hoặc tình dục do bạn đời hoặc người không phải bạn đời gây ra ít nhất một lần trong đời. Con số này gần như không thay đổi đáng kể trong hơn hai thập niên.

Tại Campuchia, hàng trăm người đã tham gia cuộc chạy bộ Siem Reap năm 2015, để nói không với bạo lực đối với phụ nữ

Bạo lực giới không chỉ gây tổn thương về thể chất và tinh thần cho nạn nhân. Nó còn làm gián đoạn việc học tập, giảm khả năng lao động, gia tăng chi phí y tế, đẩy phụ nữ và trẻ em vào tình trạng lệ thuộc kinh tế và nghèo đói kéo dài.

Đáng chú ý, bạo lực không chỉ xảy ra trong gia đình hoặc không gian công cộng. Sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội đang tạo ra những hình thức bạo lực mới như quấy rối trực tuyến, đe dọa, phát tán thông tin riêng tư, xuyên tạc hình ảnh và các chiến dịch công kích có chủ đích.

Nếu hệ thống pháp luật, dịch vụ hỗ trợ và cơ chế bảo vệ nạn nhân không theo kịp sự thay đổi của công nghệ, phụ nữ sẽ tiếp tục phải đối mặt với những nguy cơ ngày càng phức tạp.

Những tiến bộ đang đứng trước nguy cơ bị đảo ngược

Thế giới đã đạt được nhiều tiến bộ quan trọng trong việc xây dựng pháp luật, mở rộng cơ hội giáo dục và tăng cường sự tham gia của phụ nữ. Tuy nhiên, tiến bộ không diễn ra đồng đều và cũng không phải là một quá trình chỉ đi theo một chiều.

Theo thông tin trên trang của Liên Hợp Quốc, trong năm 2024, gần một phần tư số chính phủ trên thế giới cho biết đã xuất hiện tình trạng phản ứng ngược đối với quyền của phụ nữ.

Các cuộc xung đột, khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và sự suy giảm của hệ thống an sinh có thể khiến phụ nữ trở thành nhóm đầu tiên mất việc làm, giảm thu nhập hoặc phải quay trở lại đảm nhận toàn bộ trách nhiệm chăm sóc trong gia đình.

Đây là điểm cần được nhìn nhận thẳng thắn: bình đẳng giới không thể chỉ dựa vào những tuyên bố chính trị hoặc một số chương trình ngắn hạn. Khi quyền lực, ngân sách và cơ hội kinh tế chưa được phân bổ lại một cách thực chất, những thành quả đã đạt được vẫn có thể bị thu hẹp hoặc đảo ngược.

Khoảng trống tài chính 360 tỷ USD mỗi năm

Một trong những trở ngại lớn nhất đối với việc thực hiện các mục tiêu bình đẳng giới là thiếu nguồn lực.

Liên Hợp Quốc ước tính thế giới cần bổ sung khoảng 360 tỷ USD mỗi năm để thu hẹp khoảng cách giới và hướng tới hoàn thành các mục tiêu vào năm 2030.

Con số này cho thấy bình đẳng giới không thể chỉ dừng lại ở các chiến dịch truyền thông hoặc lời kêu gọi thay đổi nhận thức. Những cam kết cần được chuyển hóa thành ngân sách cụ thể dành cho giáo dục trẻ em gái, chăm sóc sức khỏe, phòng chống bạo lực, phát triển hệ thống chăm sóc xã hội, hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp và mở rộng khả năng tiếp cận đất đai, tài chính, công nghệ.

Ngân sách cũng cần được đánh giá dưới góc độ giới. Một chính sách tưởng như trung lập có thể tạo ra tác động khác nhau đối với phụ nữ và nam giới, đặc biệt ở những nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ nghèo, phụ nữ nông thôn, phụ nữ khuyết tật, người di cư và phụ nữ thuộc các cộng đồng thiểu số.

Từ trao cơ hội đến thay đổi cấu trúc quyền lực

Liên Hợp Quốc xác định năm lĩnh vực cần được ưu tiên hành động: tăng đầu tư cho phụ nữ; chấm dứt tình trạng nghèo đói; thực hiện cơ chế tài chính có trách nhiệm giới; chuyển đổi sang nền kinh tế xanh và xã hội chăm sóc; đồng thời hỗ trợ các tổ chức và những người đang thúc đẩy quyền phụ nữ.

Đây không chỉ là câu chuyện “tạo thêm cơ hội” cho phụ nữ trong một hệ thống có sẵn. Điều cần thiết hơn là thay đổi những cấu trúc đang tạo ra bất bình đẳng.

Điều đó bao gồm việc bảo đảm trả công bình đẳng, chia sẻ trách nhiệm chăm sóc trong gia đình, xây dựng dịch vụ chăm sóc công cộng, loại bỏ định kiến trong tuyển dụng và đề bạt, tăng tỷ lệ phụ nữ trong các vị trí lãnh đạo, hoàn thiện pháp luật chống bạo lực và bảo đảm nạn nhân có thể tiếp cận công lý.

Nam giới và trẻ em trai cũng cần trở thành chủ thể của quá trình thay đổi. Bình đẳng giới không thể đạt được nếu trách nhiệm xóa bỏ định kiến và thay đổi các chuẩn mực xã hội chỉ được đặt lên vai phụ nữ.

Bình đẳng giới không thể tiếp tục chờ đợi

Hơn 80 năm kể từ khi nguyên tắc bình đẳng giữa nam và nữ được ghi nhận trong Hiến chương Liên Hợp Quốc, thế giới đã xây dựng được một hệ thống pháp lý và chính sách tương đối toàn diện. Tuy nhiên, những số liệu về bạo lực, thu nhập, công việc chăm sóc và quyền đại diện cho thấy quyền bình đẳng trên văn bản chưa hoàn toàn trở thành bình đẳng trong đời sống.

Phụ nữ đang cố gắng chấm dứt tình trạng nghèo đói, thực hiện cơ chế tài chính có trách nhiệm với gia đình và xã hội

Thách thức lớn nhất hiện nay không còn là chứng minh bình đẳng giới có cần thiết hay không. Vấn đề là các quốc gia, doanh nghiệp và cộng đồng có sẵn sàng dành đủ nguồn lực, thay đổi cách phân chia quyền lực và chịu trách nhiệm đối với những cam kết đã đưa ra hay không.

Bình đẳng giới không phải là sự ưu tiên dành riêng cho một giới. Đó là quá trình tháo bỏ những rào cản khiến con người không thể phát triển đầy đủ chỉ vì giới tính của họ.

Khi phụ nữ được an toàn hơn, được trả công công bằng hơn, được chia sẻ trách nhiệm chăm sóc và có tiếng nói thực chất trong các quyết định, lợi ích không chỉ thuộc về phụ nữ. Gia đình, nền kinh tế và toàn xã hội đều có cơ hội phát triển bền vững hơn.