Nhóm phụ nữ tập luyện tại một phòng tập ở Hà Nội. Thể thao có thể được lựa chọn trước hết vì sức khỏe và niềm vui vận động. Ảnh minh họa: Lê Đức/Pexels.

Giảm cân, nhỏ vòng eo, săn chắc cơ thể, giữ dáng sau sinh hay “trẻ lâu” là những lý do thường xuất hiện khi việc tập luyện của phụ nữ được nhắc đến. Những mục tiêu ấy hoàn toàn có thể là lựa chọn cá nhân chính đáng. Nhưng nếu thể thao của phụ nữ chủ yếu được nhìn qua ngoại hình, một giá trị quan trọng hơn dễ bị che khuất: được vận động để khỏe mạnh, mạnh mẽ, vui vẻ và duy trì khả năng tự chủ trong suốt cuộc đời.

Một tín hiệu tích cực xuất hiện trong định hướng hoạt động của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam nhiệm kỳ 2026–2031. Nghị quyết Đại hội đại biểu phụ nữ toàn quốc lần thứ XIV đặt chỉ tiêu 100% Hội Liên hiệp Phụ nữ cấp cơ sở triển khai phong trào “Mỗi phụ nữ lựa chọn một môn thể thao phù hợp để rèn luyện sức khoẻ”. Điểm đáng chú ý nằm trong chính cách diễn đạt: “mỗi phụ nữ”, “lựa chọn”, “phù hợp” và mục tiêu cuối cùng là “rèn luyện sức khỏe”. Đó có thể là một cơ hội để cách nói về phụ nữ và thể thao rộng hơn câu chuyện vóc dáng.

Từ giữ dáng sang rèn sức khỏe

Không có một môn thể thao duy nhất phù hợp với tất cả phụ nữ. Một cô gái trẻ có thể thích bóng đá. Người khác chọn chạy bộ, bơi, cầu lông hoặc võ thuật. Phụ nữ trung niên có thể quan tâm tới tập kháng lực để duy trì cơ và xương. Người lớn tuổi có thể lựa chọn đi bộ, dưỡng sinh hay sử dụng dụng cụ tập ngoài trời.

Ý nghĩa của chữ “lựa chọn” nằm ở đó: người phụ nữ không phải tập môn đang thịnh hành, cũng không cần đạt một hình mẫu cơ thể nào mới được xem là tập luyện thành công. Dữ liệu sức khỏe cho thấy vấn đề đáng quan tâm hơn nhiều so với cân nặng.

Điều tra STEPS 2021 do Bộ Y tế thực hiện với hỗ trợ của Tổ chức Y tế thế giới khảo sát người từ 18–69 tuổi trên phạm vi toàn quốc. Tỷ lệ không đáp ứng khuyến nghị về hoạt động thể lực đã giảm từ 28,1% năm 2015 xuống 22,2% năm 2021. Đây là một chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, khoảng cách giới vẫn rõ: năm 2021, tỷ lệ này ở nữ là 28,3%, trong khi ở nam là 16,1%. Năm 2015, các tỷ lệ tương ứng là 35,7% và 20,2%.

Nói cách khác, cả nữ và nam đều có tiến bộ, nhưng phụ nữ vẫn là nhóm ít đạt mức hoạt động thể lực được khuyến nghị hơn. Điều đó cho thấy thúc đẩy phụ nữ tập luyện không phải một câu chuyện làm đẹp được nâng lên thành phong trào. Nó liên quan trực tiếp tới sức khỏe cộng đồng.

Phụ Nữ Mới từng đề cập tập luyện sức mạnh đối với phụ nữ tuổi 40–65 dưới góc độ duy trì cơ, xương và khả năng độc lập khi lớn tuổi. Cách tiếp cận này đáng được mở rộng: thể thao không chỉ giúp một người trông thế nào, mà còn ảnh hưởng tới việc cơ thể họ có thể làm được gì ở tuổi 50, 60 hay 70.

Một phụ nữ trẻ chơi bóng đá tại Hà Nội. Quyền lựa chọn môn thể thao không nên bị giới hạn bởi những khuôn mẫu về môn nào “phù hợp” với nữ giới. Ảnh minh họa: Anh Lee/Pexels.

Khoảng cách không chỉ nằm ở ý chí tập luyện

Nhìn tỷ lệ nữ thiếu vận động cao hơn nam rồi kết luận phụ nữ cần “chăm tập hơn” là cách giải thích quá đơn giản. Một người có tập thể thao thường xuyên hay không phụ thuộc vào sức khỏe, tuổi tác, thu nhập, nơi sinh sống, không gian tập luyện, cảm giác an toàn, thời gian làm việc và cả phần trách nhiệm gia đình mà họ đảm nhận.

Báo cáo Towards Caring Cities của UN Women công bố năm 2026 dẫn lại khảo sát sử dụng thời gian năm 2016, theo đó phụ nữ và trẻ em gái dành trung bình 314 phút mỗi ngày cho công việc chăm sóc và việc nhà không được trả công, so với 190 phút ở nam giới và trẻ em trai; khoảng cách lớn hơn ở khu vực nông thôn.

Cần hiểu đúng phạm vi của số liệu này. Đây không phải khảo sát thể thao năm 2026 và cũng không chứng minh rằng việc chăm sóc là nguyên nhân trực tiếp khiến một phụ nữ cụ thể ít vận động. Nhưng nó cho thấy quỹ thời gian của nữ và nam không nhất thiết bắt đầu từ cùng một điểm.

Nếu một phụ nữ hoàn tất công việc có thu nhập rồi tiếp tục nấu ăn, dọn dẹp, chăm con hoặc chăm người cao tuổi, thời gian dành riêng cho bản thân dễ trở thành phần còn lại sau cùng trong ngày. Trong bối cảnh đó, lời khuyên “hãy dành một giờ mỗi ngày để tập” có thể đúng về mong muốn nhưng chưa đủ về điều kiện thực hiện.

Góc nhìn giới giúp chuyển câu hỏi từ “tại sao phụ nữ không chịu tập?” sang “điều gì giúp phụ nữ có thể duy trì vận động đều đặn?”.

Câu trả lời có thể rất thực tế: một sân tập gần nhà; một khung giờ phù hợp; không phải trả chi phí cao; người thân chia sẻ việc chăm sóc; đường đi an toàn; hoạt động phù hợp tuổi và thể trạng; hoặc đơn giản là có một nhóm bạn cùng tập để việc vận động không dễ bị bỏ dở.

Thời gian tập thể thao vì thế cũng có thể được nhìn như một phần của quyền chăm sóc sức khỏe bản thân, chứ không phải phần thưởng chỉ có sau khi phụ nữ hoàn thành hết trách nhiệm với người khác.

Môn thể thao gần nhà có thể mở cánh cửa đầu tiên

Một ưu điểm của những mô hình thể thao cộng đồng là hạ thấp ngưỡng tham gia. Ngày 8/3/2026, các cấp Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Đắk Lắk tổ chức đồng diễn dân vũ thể thao tại 1.580 điểm, thu hút hơn 316.000 cán bộ, hội viên phụ nữ. Hoạt động được địa phương gắn với phong trào lựa chọn hình thức thể dục thể thao phù hợp để rèn luyện sức khỏe. Con số hơn 316.000 người tham dự một hoạt động không đồng nghĩa từng ấy phụ nữ đã hình thành thói quen tập luyện thường xuyên.

Hai việc cần được phân biệt. Nhưng quy mô ấy cho thấy khả năng đưa hoạt động thể chất tới rất gần cộng đồng. Một phụ nữ chưa từng bước vào phòng gym vẫn có thể bắt đầu ở sân nhà văn hóa, quảng trường, công viên hoặc nhóm tập ngay trong khu dân cư, đó là lợi thế không nhỏ.

Những mô hình dân vũ thể thao tại Khánh Hòa từng cho thấy phụ nữ ở nhiều độ tuổi, kể cả U70 và U80, có thể duy trì sinh hoạt thể chất thông qua câu lạc bộ, đồng thời có thêm không gian giao lưu xã hội.

Tuy nhiên, “mỗi phụ nữ lựa chọn một môn thể thao” không nên bị thu hẹp thành “mọi phụ nữ cùng tập dân vũ”. Dân vũ phù hợp với người thích âm nhạc và hoạt động tập thể. Người khác có thể chọn bóng đá, cầu lông, chạy bộ, võ, bơi, tập tạ hay đơn giản là đi bộ nhanh. Một phong trào thực sự đặt phụ nữ ở vị trí chủ thể phải tạo không gian cho sự đa dạng ấy.

Một phụ nữ lớn tuổi tập thể dục với thiết bị công cộng tại Kon Tum. Không gian vận động gần nơi ở có thể giúp việc rèn luyện trở nên dễ tiếp cận hơn. Ảnh minh họa: Thái Trường Giang/Pexels.

Điều này cũng giúp phá một khuôn mẫu khác: có những môn vẫn dễ được liên tưởng với nam giới hơn nữ giới, trong khi một số hình thức vận động dành cho phụ nữ lại thường được lựa chọn vì mục tiêu “thon gọn”, “mềm mại” hay “nữ tính”.

Không có lý do về giới để một bé gái hay một phụ nữ trưởng thành phải tự loại mình khỏi sân bóng, phòng tập sức mạnh hoặc một môn đối kháng chỉ vì hình ảnh quen thuộc của môn đó thiên về nam giới. Tương tự, một người đàn ông lựa chọn yoga hoặc khiêu vũ cũng không làm môn thể thao đó trở nên kém nam tính. Khi quyền lựa chọn thực sự mở rộng, thể thao có thể trở thành một không gian giúp cả hai giới thoát khỏi những khuôn mẫu về cơ thể và hành vi.

Đừng biến thể thao thành một nghĩa vụ mới của phụ nữ

Một phong trào có mục tiêu tốt vẫn có thể đi lệch hướng nếu thành công chủ yếu được đo bằng số buổi đồng diễn, số câu lạc bộ thành lập hoặc số người có mặt tại một sự kiện.

Điều cần hướng tới là khả năng duy trì vận động trong đời sống bình thường. Có bao nhiêu phụ nữ tập đều sau sáu tháng? Phụ nữ lớn tuổi có tham gia được không? Người sống ở nông thôn có lựa chọn phù hợp không? Phụ nữ khuyết tật có thể tiếp cận không gian và dụng cụ tập không? Người đang chăm con nhỏ có tìm được giờ tập phù hợp không? Khoảng cách hoạt động thể lực giữa nữ và nam có được thu hẹp hay không?

Những câu hỏi ấy khó đo hơn số người cùng xuất hiện trong một buổi biểu diễn, nhưng chúng phản ánh tốt hơn tác động thực chất. Một rủi ro khác cũng cần tránh: biến lời kêu gọi vận động thành thêm một tiêu chuẩn mà phụ nữ phải đạt.

Phụ nữ đã được yêu cầu phải làm việc tốt, chăm sóc gia đình tốt, nuôi con tốt, giữ nhà cửa tốt. Nếu thể thao tiếp tục được đóng khung thành “phải gầy”, “phải trẻ”, “phải giữ dáng”, một hoạt động đáng lẽ đem lại niềm vui và sức khỏe lại có thể trở thành thêm một áp lực phải hoàn thiện bản thân.

Vận động vì sức khỏe đi theo logic khác. Một phụ nữ có thể tập mà cân nặng không giảm. Một người lớn tuổi có thể chỉ đi bộ mỗi ngày. Người khác tập tạ vì muốn khỏe hơn để tự mình xách đồ, leo cầu thang hoặc duy trì khả năng sinh hoạt độc lập. Một cô gái có thể chơi bóng chỉ vì cô thích cảm giác thi đấu.

Không lựa chọn nào cần được biện minh bằng việc cơ thể sẽ đẹp hơn. Đây chính là điểm khiến mục tiêu “mỗi phụ nữ lựa chọn một môn thể thao phù hợp” có tiềm năng trở thành một thông điệp bình đẳng giới tích cực nếu được triển khai đúng tinh thần.

Không phải chọn thay phụ nữ môn gì. Không đặt ra một hình mẫu cơ thể. Không biến việc tập luyện thành nhiệm vụ phải hoàn thành. Thay vào đó là tạo đủ điều kiện để phụ nữ ở những độ tuổi, hoàn cảnh và địa bàn khác nhau có thể tự chọn cách vận động phù hợp với mình.

Nếu một ngày thời gian đi bộ, chơi cầu lông, tập tạ hay đá bóng của phụ nữ được gia đình nhìn nhận tự nhiên như một nhu cầu sức khỏe, thay vì là khoảng thời gian chỉ có khi “rảnh việc nhà”, thì thay đổi đạt được sẽ lớn hơn một phong trào thể thao. Đó là lúc quyền được chăm sóc bản thân trở thành một phần bình thường trong cách phụ nữ sử dụng thời gian của chính mình.