Từ phòng nghiên cứu đến những sản phẩm AI của đời sống

TS. Thuy Nguyen, giảng viên cao cấp về Trí tuệ nhân tạo tại Đại học RMIT Việt Nam, đã có hơn 20 năm giảng dạy và nghiên cứu về khoa học máy tính và AI. Chị nhận bằng tiến sĩ Khoa học máy tính tại Trường ĐH Công nghệ Graz (Áo), năm 2009. Chị là tác giả, đồng tác giả của hơn 80 bài báo khoa học, bằng sáng chế và chương sách, đồng thời từng nhận các giải thưởng cho công trình nghiên cứu trong lĩnh vực computer vision, machine learning, data mining và AI trong y tế. 

Hiện, TS Thuy Nguyen đang hướng dẫn các dự án về mô hình nền tảng cho dự báo nông nghiệp và AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh.

Nhưng điều đáng chú ý ở TS Thuy Nguyen không chỉ nằm ở số lượng công trình. Trong một nghiên cứu về khoảng cách giới trong kỷ nguyên AI được RMIT công bố tháng 3/2026, chị chỉ ra một vấn đề rất căn bản: AI học từ dữ liệu của xã hội, mà dữ liệu ấy mang theo những bất bình đẳng vốn có của xã hội. Nếu phụ nữ không hiện diện đủ trong các nhóm thiết kế và kiểm thử AI, những điểm mù liên quan đến phụ nữ có thể không được nhận ra.

Theo chị, sự tham gia của phụ nữ, trong đó có phụ nữ châu Á, giúp các nhóm phát triển nhận ra những vấn đề mà một nhóm đồng nhất có thể bỏ qua, từ cách thể hiện khuôn mặt châu Á đến sự tình dục hóa phụ nữ châu Á trong hình ảnh do AI tạo ra.

Đó là một cách nhìn quan trọng: phụ nữ tham gia vào AI không chỉ để có thêm một nghề nghiệp mới. Sự hiện diện của họ có thể làm thay đổi chính sản phẩm công nghệ được tạo ra.

Ths Nguyễn Khánh Linh, nữ chuyên gia Việt đầu tiên của Google Developer Expert

Khánh Linh tốt nghiệp Kỹ thuật phần mềm tại Đại học FPT, sau đó lấy bằng thạc sĩ kỹ thuật về AI tại Đại học Quốc gia Singapore. Chị từng làm việc với chatbot, machine learning và các hệ thống AI quy mô sản xuất. Hồ sơ cá nhân của chị hiện ghi nhận các vai trò Trưởng phòng AI tại Obello, Giám đốc nghiên cứu AI/ML tại AI Safety Vietnam và Chuyên gia phát triển Google về AI/ML.

Tháng 3/2025, Google công bố Khánh Linh trở thành người phụ nữ Việt Nam đầu tiên được lựa chọn vào chương trình Chuyên gia Phát triển Google, đồng thời là chuyên gia GDE về Machine Learning trong lĩnh vực Generative AI của năm 2025.

Điều đáng nói hơn cả là Linh không dừng lại ở công việc kỹ thuật. Chị đóng góp cho cộng đồng mã nguồn mở, tham gia phát triển các cookbook cho những mô hình AI của Google và cố vấn cho AI Safety Vietnam. Trên trang cá nhân, Linh mô tả công việc của mình là kết nối AI, chuyển đổi số, nền tảng dữ liệu và những quyết định công nghệ với các bài toán thực tế.

Một thế hệ kỹ sư AI mới đang hình thành theo cách như vậy. Họ không chỉ viết phần mềm, mà còn vừa nghiên cứu, xây dựng sản phẩm, vừa chia sẻ tri thức và tham gia vào những cuộc thảo luận về tương lai của công nghệ.

Văn Đinh Hồng Vũ, fouder của phần mềm dạy tiếng Anh toàn cầu

Nếu công trình nghiên cứu cần một con đường để đến với người dùng, Văn Đinh Hồng Vũ, nhà sáng lập và CEO của ELSA Speak, là một ví dụ đáng chú ý. Năm 2015, Hồng Vũ cùng tiến sĩ Xavier Anguera thành lập ELSA Speak. Startup sử dụng AI, deep learning và công nghệ nhận diện giọng nói để giúp người học tiếng Anh phát hiện và sửa lỗi phát âm. Theo thông tin chính thức của ELSA, đến năm 2023 ứng dụng đã đạt 50 triệu lượt tải tại hơn 195 quốc gia.

Văn Đinh Hồng Vũ, CEO của ELSA.

Ý tưởng của Hồng Vũ bắt đầu từ một quan sát rất đời thường: với người không sử dụng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, phát âm có thể trở thành một rào cản đối với cơ hội học tập và nghề nghiệp. Từ vấn đề ấy, AI trở thành công cụ.

Câu chuyện ELSA đáng chú ý ở chỗ nó cho thấy một nữ doanh nhân Việt Nam có thể đưa một vấn đề rất cụ thể của người học ngôn ngữ thành một sản phẩm công nghệ phục vụ thị trường toàn cầu.

AI trong trường hợp này không còn là khái niệm xa xôi của những phòng nghiên cứu. Nó trở thành một ứng dụng mà hàng triệu người có thể cầm trên điện thoại và sử dụng mỗi ngày.

Từ quán Internet ở quê đến nghiên cứu AI cho y tế

Trong số những gương mặt trẻ, câu chuyện của Lê Nguyễn Phương Thùy có lẽ gần với nhiều nữ sinh Việt Nam nhất. Hành trình công nghệ của Thùy không bắt đầu trong một phòng thí nghiệm hiện đại. Khi còn nhỏ, cô thường theo dì đến một quán Internet ở quê. Cô bé ngồi bên cạnh nhìn dì học và làm việc với máy tính, rồi dần bị cuốn hút bởi thế giới ấy.

Năm 2021, Thùy vào ngành Công nghệ thông tin, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG-HCM. Khi đại dịch COVID-19 khiến cô nhìn thấy rõ hơn vai trò của công nghệ trong đời sống, Thùy quyết định đi sâu vào AI.

Năm 2025, Thùy là một trong 20 gương mặt được trao Giải thưởng Nữ sinh Khoa học Công nghệ Việt Nam.

Điều khiến đề tài của cô được chú ý không chỉ là kỹ thuật. Thùy nghiên cứu AI trong y tế với một câu hỏi rất gần với con người: Nếu AI đưa ra một kết luận về bệnh tật, bác sĩ có thể hiểu vì sao AI đưa ra kết luận ấy hay không?

Nhóm của Thùy nghiên cứu AI có khả năng giải thích kết quả dự đoán, đồng thời sử dụng AI để tạo dữ liệu y tế tổng hợp nhằm hỗ trợ huấn luyện mô hình mà không phải sử dụng trực tiếp dữ liệu thật của bệnh nhân.

Với Thùy, một sản phẩm khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó minh bạch và có trách nhiệm. Từ một cô bé tò mò trước màn hình máy tính trong quán Internet ở quê, Thùy đang hướng tới giấc mơ trở thành nhà nghiên cứu và giảng viên AI. Khoảng cách giữa hai hình ảnh ấy không được tạo nên trong một ngày. Nó được tạo bởi rất nhiều giờ học, những lần thử sai và sự kiên trì.

Nguyễn Thị Quế Anh: AI không chỉ cần kỹ sư, mà cần cả những người đặt ra luật chơi

AI cuối cùng sẽ được sử dụng trong một xã hội có luật pháp, quyền con người và những giới hạn đạo đức. Vì vậy, người tạo ra tương lai của AI không chỉ là kỹ sư hay nhà khoa học.

PGS.TS Nguyễn Thị Quế Anh đang tham gia xây dựng bộ nguyên tắc và hướng dẫn về AI có trách nhiệm tại Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Thị Quế Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, ĐHQGHN, hiện là giảng viên cao cấp của trường, là một trong những phụ nữ đang tham gia vào tầng này. Bà có hơn 25 năm giảng dạy, nghiên cứu và quản lý đại học, với các hướng chuyên môn gồm sở hữu trí tuệ, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tác động của AI đến pháp luật.

Từ năm 2023, bà tham gia chủ trì dự án nghiên cứu xây dựng bộ nguyên tắc và hướng dẫn về AI có trách nhiệm tại Việt Nam với sự hỗ trợ của chương trình Aus4Innovation. Giai đoạn đầu của dự án được thực hiện từ tháng 10/2023 đến tháng 12/2024. Bộ nguyên tắc đề cập đến những vấn đề cốt lõi như an toàn, bảo mật, quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân, tính minh bạch, khả năng giải thích, công bằng, quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình.

Tháng 5/2026, dự án bước sang giai đoạn thúc đẩy việc đưa các nguyên tắc AI có trách nhiệm vào thực tiễn, hướng tới phát triển bền vững và bao trùm.

Ở vị trí này, bà Quế Anh không tạo ra một mô hình AI. Bà tham gia vào một câu hỏi khác: "AI được phép làm gì, con người phải chịu trách nhiệm đến đâu và quyền của mỗi người được bảo vệ như thế nào khi máy móc ngày càng tham gia vào các quyết định quan trọng?". Đó cũng là một phần của việc tạo ra công nghệ tương lai.

Năm phụ nữ trên có những xuất phát điểm khác nhau, cũng không giống nhau về tuổi nghề, lĩnh vực chuyên môn hay vị trí, nhưng đều có một điểm chung: họ không đứng bên ngoài cuộc cách mạng AI. Họ đang tham gia tạo nên nó.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi phụ nữ vẫn chưa hiện diện tương xứng trong lực lượng AI toàn cầu. Một phân tích của RMIT Việt Nam dẫn ước tính của World Economic Forum rằng phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động AI toàn cầu năm 2023. RMIT cũng cảnh báo về một “khoảng cách giới kép”: phụ nữ vừa ít tham gia xây dựng các hệ thống AI, vừa ít sử dụng AI trong công việc hơn nam giới.

Vì thế, câu chuyện của phụ nữ trong AI không chỉ là câu chuyện về những cá nhân xuất sắc. Đó còn là câu hỏi về việc ai được quyền tạo ra công nghệ, ai được quyền quyết định công nghệ phục vụ ai và những giá trị nào sẽ được đưa vào các hệ thống của tương lai.