Khoảng cách kép

Một nghiên cứu của Đại học RMIT được công bố tháng 3/2026 đã gọi đây là “khoảng cách kép” về giới trong kỷ nguyên AI. Nghiên cứu này đã khảo sát 25.000 người lao động năm 2024 cho thấy 59% nam giới sử dụng AI tạo sinh ít nhất mỗi tuần, so với 51% nữ giới. Khoảng cách lớn hơn ở nhóm 18-24 tuổi, với tỷ lệ lần lượt là 71% và 59%. Ở phía tạo ra công nghệ, phụ nữ cũng chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động AI toàn cầu năm 2023 theo ước tính của Diễn đàn Kinh tế Thế giới.

Như vậy, câu hỏi đặt ra là phụ nữ có tham gia vào việc tạo ra và quyết định cách AI được sử dụng hay không. TS Thuy Nguyen, giảng viên cao cấp về AI tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng đây là vấn đề cần được nhìn nhận ngay từ quá trình thiết kế công nghệ.

“AI có thể trở nên thiên lệch khi không có đủ phụ nữ tham gia thiết kế hoặc kiểm thử. Nếu các đội ngũ xây dựng AI chủ yếu là nam giới, họ có thể bỏ sót những điểm mù ảnh hưởng đến phụ nữ”, TS Thuy Nguyen nói.

Theo TS Thuy Nguyễn, những điểm mù này không chỉ liên quan đến giới mà còn có thể gắn với văn hóa và bối cảnh địa phương. Một đội ngũ thiếu sự đa dạng có thể không nhận ra những cách thể hiện sai lệch đặc điểm khuôn mặt châu Á, sự tình dục hóa hình ảnh phụ nữ châu Á hay việc áp dụng các chuẩn mực phương Tây vào những bối cảnh không phù hợp.

“Sự đa dạng trong các đội ngũ phát triển thúc đẩy dữ liệu bao trùm hơn, kiểm thử công bằng hơn và những lựa chọn có đạo đức hơn”, TS Thuy nhận định.

Điều đó cho thấy một nguyên tắc quan trọng: AI chỉ có thể bao trùm hơn khi quá trình tạo ra AI cũng bao trùm hơn.

Không chỉ là chuyện của phụ nữ làm công nghệ

PGS.TS Catherine Earl, nhà nhân học xã hội tại Đại học RMIT Việt Nam, cảnh báo rằng nếu phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ trẻ hoặc những người có trình độ học vấn thấp hơn, sử dụng AI ít hơn, họ có thể bỏ lỡ những cơ hội mới.

Theo bà, AI cần được nhìn nhận như một kỹ năng cơ bản, tương tự năng lực đọc và viết, thay vì một công nghệ đặc biệt chỉ dành cho một nhóm nhỏ.

“Việc sử dụng AI nên được coi là một kỹ năng cơ bản của năng lực số, chứ không phải một thứ gì đó mới mẻ hay đặc biệt chỉ được một số ít người sử dụng”, bà nói.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với phụ nữ. Nếu AI ngày càng trở thành một phần của năng lực nghề nghiệp, người không được trang bị kỹ năng AI sẽ không chỉ gặp bất lợi về công nghệ mà còn có thể gặp bất lợi về việc làm, thu nhập và cơ hội thăng tiến.

Khoảng cách ấy không chỉ xuất phát từ khả năng học công nghệ. Nó còn liên quan đến điều kiện để phụ nữ học và sử dụng công nghệ.

Hội thảo APEC về “Thúc đẩy chuyển đổi số cho MSMEs trong bối cảnh phát triển của AI” vào tháng 3/2026, bà Vũ Thu Hồng, chuyên gia tại UN Women Việt Nam, cho rằng nữ doanh nhân trong kỷ nguyên AI cần một nền tảng kỹ thuật số đủ vững, từ kết nối Internet, thiết bị, hiểu biết cơ bản về AI đến khả năng tích hợp AI vào nghiên cứu thị trường, chăm sóc khách hàng, dự báo nhu cầu và quản lý hàng tồn kho.

AI không phải để thay thế hoàn toàn con người. “AI có nhiều ứng dụng ở các cấp độ khác nhau. Vì vậy, điều quan trọng là các nhà lãnh đạo công ty phải tự quyết định mức độ tham gia của AI”, bà Vũ Thu Hồng, chuyên gia tại UN Women Việt Nam, nói.

Đằng sau yêu cầu đó còn là một thực tế ít được nhắc tới: phụ nữ vẫn dành nhiều thời gian cho công việc chăm sóc không được trả lương. Nếu không có những điều kiện học tập linh hoạt và cơ hội đào tạo phù hợp, ngay cả một công nghệ được cho là giúp tiết kiệm thời gian cũng có thể tiếp tục tạo lợi thế cho những người vốn đã có nhiều thời gian và nguồn lực hơn.

Khi AI trở thành công cụ cạnh tranh

Ở cấp độ doanh nghiệp, sự thay đổi đã diễn ra. Tại Gia Lai, trong chương trình đào tạo về ứng dụng AI và bảo vệ dữ liệu dành cho nữ doanh nhân tháng 8/2026, bà Đồng Thị Ánh, Chủ tịch Hội Nữ doanh nhân tỉnh Gia Lai, Ủy viên Ban Chấp hành VCCI, nhận định: “AI không còn là câu chuyện của tương lai mà đã trở thành công cụ hiện hữu, tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp”.

Khóa đào tạo tập trung vào những ứng dụng cụ thể như marketing, sáng tạo nội dung, đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp nhận diện rủi ro và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Với nữ doanh nhân, làm chủ AI vì thế không chỉ là học thêm một công cụ. Đó là khả năng sử dụng công nghệ để tối ưu nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và duy trì sức cạnh tranh.

Nhưng nếu cơ hội tiếp cận AI không đồng đều, chính sự chuyển dịch này có thể tạo thêm khoảng cách giữa những phụ nữ có kỹ năng số với những người chưa có điều kiện tiếp cận.

Thagnsg 12/2025, trong Báo cáo mới nhất “Sự phân cực lớn tiếp theo: Tại sao trí tuệ nhân tạo có thể làm gia tăng bất bình đẳng giữa các quốc gia”, UNDP đã cảnh báo những khác biệt về kỹ năng số, chất lượng dữ liệu và mức độ bao trùm số đối với phụ nữ, cộng đồng nông thôn và các nhóm dễ bị tổn thương có thể khiến AI làm gia tăng bất bình đẳng.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Các chính sách bao trùm, các khoản đầu tư có trọng điểm và quản trị AI có trách nhiệm là điều thiết yếu để đảm bảo AI trở thành nguồn lực thúc đẩy phát triển công bằng”.

Từ người sử dụng đến người quyết định

Vấn đề vì thế không dừng ở việc giúp phụ nữ “biết dùng AI”. Điểm quan trọng hơn là phụ nữ phải có vị trí trong những nơi quyết định AI được thiết kế như thế nào, dữ liệu nào được sử dụng, thuật toán được kiểm thử ra sao và công nghệ được đưa vào những lĩnh vực nào.

Theo bà Ramla Khalidi, phụ nữ Việt Nam có nền tảng nhân lực đáng kể trong AI, dữ liệu và chuyển đổi số. Phụ nữ chiếm khoảng 37% trong giáo dục STEM và lực lượng khoa học, công nghệ, cao hơn mức chưa đến 30% trên toàn cầu. Tuy nhiên, “trần kính” vẫn tồn tại khi phụ nữ tiến lên các vị trí lãnh đạo và ra quyết định trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bà cho rằng phụ nữ cần được tham gia một cách thực chất vào quá trình đồng sáng tạo và đồng thiết kế các hệ thống số, AI, đặc biệt ở những lĩnh vực ảnh hưởng đến dịch vụ công và quá trình ra quyết định.

Điều này không chỉ để bảo vệ quyền lợi của phụ nữ. Một hệ thống được thiết kế bởi những nhóm người đa dạng hơn có khả năng nhận diện nhiều nhu cầu và rủi ro hơn.

"Trong bối cảnh AI thay đổi nhanh chóng phương thức làm việc, ông cho rằng cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng và tái đào tạo kỹ năng nghề nghiệp, giúp lao động nữ nâng cao năng lực số và làm chủ công nghệ", Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cũng nhấn mạnh.

Phát biểu tại Hội nghị của Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam vào ngày 20/3/2026, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ việc chỉ tạo điều kiện để phụ nữ tham gia sang tạo điều kiện để phụ nữ đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng hơn, có tiếng nói rõ nét hơn trong chuyên môn, quản lý và hoạch định chính sách. Định hướng này đã được thể hiện trong chính sách phát triển nhân lực AI của Việt Nam. Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI đến năm 2030, định hướng đến năm 2035, được phê duyệt tháng 8/2026, xác định năng lực sử dụng và ứng dụng AI là một trong những năng lực thiết yếu của người học, người lao động và cán bộ quản lý. Đáng chú ý, chương trình quy định ưu tiên hỗ trợ phụ nữ trong lĩnh vực công nghệ cùng các nhóm cần được bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng với năng lực AI.

Đây là điểm quan trọng: bình đẳng giới trong kỷ nguyên AI không chỉ là đưa phụ nữ đến gần công nghệ hơn. Đó còn là đưa phụ nữ vào nơi công nghệ được tạo ra và những quyết định về công nghệ được đưa ra.

AI có thể giúp một nữ doanh nhân nhỏ tiếp cận khách hàng, một người lao động nâng cao năng suất, một nhà nghiên cứu mở rộng năng lực phân tích dữ liệu. Nhưng AI cũng có thể khuếch đại những thiên kiến đã tồn tại nếu dữ liệu thiếu đa dạng, đội ngũ phát triển thiếu phụ nữ và những người chịu tác động không có tiếng nói trong quá trình thiết kế.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải AI sẽ mang lại bao nhiêu cơ hội cho phụ nữ, mà là: phụ nữ sẽ có vị trí nào trong việc định hình những cơ hội ấy?

Nếu câu trả lời là họ vừa là người sử dụng, vừa là người nghiên cứu, người thiết kế, nhà quản lý và người tham gia quyết định cách AI được triển khai, công nghệ có thể trở thành một công cụ thu hẹp bất bình đẳng giới. Nếu không, “khoảng cách kép” hôm nay có thể trở thành một khoảng cách mới của ngày mai.