PGS.TS Nguyễn Thị Phương Giang cùng các giảng viên và sinh viên Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội trong lễ bảo vệ đồ án tốt nghiệp tháng 7/2025.

Trong đại học, có những giá trị không thể tích lũy trong vài năm. Một hướng nghiên cứu đủ độ chín, một nhóm khoa học vận hành ổn định hay kinh nghiệm hướng dẫn nghiên cứu sinh thường được hình thành sau hàng chục năm làm nghề.

Với nữ trí thức, hành trình ấy còn đi qua nhiều giai đoạn khác nhau của cuộc sống. Có người vừa xây dựng sự nghiệp khoa học vừa trải qua thời kỳ sinh con, chăm sóc gia đình; có người đến khi đạt độ chín chuyên môn thì cũng đã tiến gần tuổi nghỉ hưu. Một chính sách nghề nghiệp đủ linh hoạt vì thế có ý nghĩa không chỉ ở thời điểm tuyển dụng, mà ở khả năng giúp nhà giáo tiếp tục phát huy năng lực trong suốt hành trình nghề nghiệp.

Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, dành một điều riêng về nguyên tắc quản lý và phát triển nhà giáo. Trong đó, khoản 3 Điều 5 quy định rõ: “Thực hiện bình đẳng giới”. Cùng với nguyên tắc này, luật thiết kế một số cơ chế liên quan đến phát triển nghề nghiệp, đào tạo, trọng dụng người có trình độ cao và kéo dài thời gian công tác đối với nhà giáo đáp ứng điều kiện.

Đối với nữ trí thức đang làm việc trong các trường đại học và cơ sở giáo dục, những quy định ấy tạo thêm lựa chọn để tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy và truyền lại vốn tri thức đã được tích lũy qua nhiều năm.

Bình đẳng giới đi vào từng chặng của nghề giáo

Luật Nhà giáo không xây dựng một hệ thống chính sách nghề nghiệp riêng cho nữ giới. Phần lớn các quyền, cơ hội đào tạo, thu hút, trọng dụng hay kéo dài thời gian công tác được áp dụng cho nhà giáo đáp ứng điều kiện, không phân biệt nam hay nữ.

Điểm đáng quan tâm nằm ở chỗ bình đẳng giới được đặt thành một nguyên tắc ngay trong quản lý và phát triển đội ngũ nhà giáo. Điều 8 của Luật cũng quy định nhà giáo được đối xử bình đẳng trong hoạt động và phát triển nghề nghiệp, đồng thời có quyền nghiên cứu khoa học, chuyển giao sản phẩm nghiên cứu và tham gia các hoạt động đổi mới sáng tạo theo quy định.

Tinh thần ấy còn được thể hiện ở một giai đoạn rất cụ thể của cuộc đời người phụ nữ.

Khoản 3 Điều 17 quy định các trường hợp không thực hiện điều động có nhà giáo nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, trừ khi chính nhà giáo có nguyện vọng được điều động. Quy định này không làm giảm yêu cầu chuyên môn, nhưng tạo khoảng ổn định cần thiết ở thời kỳ người phụ nữ phải đồng thời đảm đương trách nhiệm nghề nghiệp và chăm sóc con nhỏ.

Nhìn rộng hơn, đây là cách chính sách nhận diện sự khác biệt của từng giai đoạn nghề nghiệp thay vì giả định mọi nhà giáo đều có một hành trình giống nhau.

Với nữ trí thức, sự ổn định vài năm đầu sau sinh đôi khi cũng chính là điều kiện để một đề tài nghiên cứu không bị đứt quãng, một chương trình đào tạo vẫn được tiếp tục hay một hướng chuyên môn có đủ thời gian phát triển.

Khi tri thức đang độ chín, sự nghiệp có thêm một lựa chọn

Một trong những quy định có liên hệ trực tiếp nhất với đội ngũ nữ trí thức trình độ cao nằm tại Điều 27 của Luật Nhà giáo.

Theo đó, nhà giáo trong cơ sở giáo dục công lập có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc có trình độ tiến sĩ, cùng nhà giáo làm việc trong ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù, có thể được nghỉ hưu ở tuổi cao hơn.

Thời gian kéo dài tối đa không quá 5 tuổi đối với người có trình độ tiến sĩ, không quá 7 tuổi đối với phó giáo sư và không quá 10 tuổi đối với giáo sư. Cơ chế này chỉ được thực hiện khi cơ sở giáo dục có nhu cầu, nhà giáo đủ sức khỏe, tự nguyện và đáp ứng tiêu chuẩn, điều kiện của cơ sở giáo dục.

Hai chữ “tự nguyện” ở đây rất quan trọng.

Chính sách không buộc một nữ giáo sư hay tiến sĩ phải tiếp tục làm việc vì đã đầu tư nhiều năm cho chuyên môn. Nó trao thêm một lựa chọn: nếu người làm khoa học còn sức khỏe, còn nhu cầu cống hiến và nhà trường cần năng lực ấy, con đường nghề nghiệp chưa nhất thiết phải khép lại theo một mốc tuổi cứng.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà cùng sinh viên trong một hoạt động học thuật.

Trong khoa học, thêm vài năm không đơn thuần là thêm thời gian đứng lớp.

Đó có thể là thời gian hoàn thành một chương trình nghiên cứu dài hạn, hướng dẫn thêm một thế hệ tiến sĩ, gây dựng người kế cận cho một nhóm nghiên cứu hoặc chuyển giao những kinh nghiệm khó có thể tìm thấy trong giáo trình.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà, giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, là một ví dụ về sự gắn kết giữa nghiên cứu và đào tạo thế hệ sau. Phụ nữ Mới từng ghi nhận chị vừa thực hiện nghiên cứu hóa học tính toán, vừa hướng dẫn học viên cao học, nghiên cứu sinh và tham gia bồi dưỡng học sinh dự Olympic Hóa học quốc tế.

Ở đây, giá trị của một nhà khoa học không chỉ nằm trong số công trình đã công bố. Nó còn nằm ở số người trẻ được dẫn dắt để có thể tiếp tục con đường khoa học sau mình.

Thêm thời gian làm nghề, không phải kéo dài chiếc ghế

Điều 27 còn có một chi tiết đáng chú ý: trong thời gian thực hiện chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn, nhà giáo không giữ chức vụ quản lý.

Quy định này khiến ý nghĩa của thời gian công tác thêm trở nên khá rõ. Trọng tâm nằm ở năng lực chuyên môn của nhà giáo, chứ không phải kéo dài nhiệm kỳ hay vị trí quản lý.

Một nữ giáo sư có thể tiếp tục nghiên cứu. Một phó giáo sư có thể tiếp tục hướng dẫn học viên. Một tiến sĩ giàu kinh nghiệm có thể tham gia nhóm chuyên môn, xây dựng chương trình, phát triển phòng thí nghiệm hoặc truyền nghề cho giảng viên trẻ nếu cơ sở giáo dục có nhu cầu.

Đối với những lĩnh vực phải mất nhiều năm mới tích lũy được kinh nghiệm, phần tri thức này rất khó thay thế ngay bằng tuyển dụng một người mới.

PGS.TS Nguyễn Thị Hòe, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, từng có 33 năm đứng trên bục giảng đại học và công bố hơn 50 công trình khoa học trước khi tiếp tục đưa nghiên cứu vào sản xuất. Ở tuổi ngoài 80, bà vẫn tham gia nghiên cứu, giới thiệu các phòng thí nghiệm và những sản phẩm được phát triển từ công nghệ Nano Silicat. Câu chuyện của bà không phải trường hợp được xác định áp dụng Điều 27 của Luật Nhà giáo, nhưng cho thấy tuổi nghề dài có thể tạo nên một vốn tri thức rất lớn nếu người làm khoa học còn điều kiện tiếp tục đóng góp.

PGS.TS Nguyễn Thị Hòe giới thiệu phòng thí nghiệm nơi phát triển các sản phẩm nghiên cứu.

Chính sách không dừng ở tuổi nghỉ hưu

Nếu chỉ nhìn vào cơ chế kéo dài thời gian công tác, bức tranh chính sách dành cho nhà giáo trình độ cao vẫn chưa đầy đủ.

Điều 25 của Luật Nhà giáo xác định người có trình độ cao, người có tài năng và nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học trong một số lĩnh vực trọng yếu, thiết yếu thuộc nhóm có thể hưởng chính sách thu hút, trọng dụng.

Các chính sách được luật liệt kê gồm ưu tiên tuyển dụng, tiếp nhận; tiền lương, phụ cấp; đào tạo, bồi dưỡng; quy hoạch, bổ nhiệm; điều kiện và trang thiết bị làm việc; phúc lợi cùng các chính sách khác theo quy định của pháp luật.

Điều 29 và Điều 30 tiếp tục dành không gian cho việc học tập suốt đời của nhà giáo. Nhà nước hỗ trợ kinh phí cho các chương trình đào tạo, bồi dưỡng; nhà giáo được tạo điều kiện về thời gian tham gia, và thời gian đào tạo, bồi dưỡng theo chương trình được luật quy định được tính vào thời gian công tác liên tục.

Ở cấp độ rộng hơn, Điều 31 đưa hợp tác quốc tế vào quá trình phát triển đội ngũ. Nhà giáo Việt Nam có thể tham gia học tập, giảng dạy, nghiên cứu khoa học, trao đổi học thuật và các hoạt động hợp tác với cơ sở giáo dục, tổ chức nước ngoài theo quy định.

Như vậy, một đường nghề nghiệp có thể được nhìn từ nhiều chặng: được tiếp cận cơ hội công bằng, được đào tạo để nâng trình độ, được tham gia nghiên cứu và hợp tác quốc tế, được trọng dụng khi có năng lực cao và có thêm lựa chọn tiếp tục làm nghề khi chuyên môn đã đạt độ chín.

Đó là cách một chính sách bình đẳng giới có thể đi vào đời sống nghề nghiệp mà không cần tạo ra những đặc quyền tách biệt.

Những điểm đáng chú ý trong Luật Nhà giáo đối với nữ trí thức

Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Điều 5 xác định “thực hiện bình đẳng giới” là một nguyên tắc quản lý và phát triển nhà giáo. Điều 17 quy định không thực hiện điều động đối với nhà giáo nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, trừ trường hợp người đó có nguyện vọng. Điều 27 cho phép nhà giáo trong cơ sở giáo dục công lập có trình độ tiến sĩ, chức danh phó giáo sư hoặc giáo sư có thể nghỉ hưu ở tuổi cao hơn lần lượt không quá 5, 7 và 10 tuổi khi đáp ứng các điều kiện luật định. Trong thời gian này, nhà giáo không giữ chức vụ quản lý. Nghị định số 93/2026/NĐ-CP của Chính phủ, ban hành và có hiệu lực ngày 31/3/2026, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Nhà giáo.

Từ chính sách đến sức mạnh của mạng lưới nữ trí thức

Những quy định của Luật Nhà giáo có mối liên hệ trực tiếp với một bộ phận đáng kể nữ trí thức Việt Nam đang làm việc trong giáo dục và nghiên cứu.

Theo thông tin được Phụ nữ Mới ghi nhận từ GS.TS Lê Thị Hợp, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, đến giữa năm 2026 Hội quy tụ khoảng 6.000 hội viên gồm giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ, kỹ sư, doanh nhân, nhà quản lý, nghệ sĩ, nhà báo và nữ trí thức ở nhiều lĩnh vực. Riêng đợt tôn vinh nữ trí thức tiêu biểu năm 2026 có 44 gương mặt được ghi nhận, trong đó có 14 giáo sư và 14 phó giáo sư.

Không phải toàn bộ số hội viên này là nhà giáo hoặc thuộc phạm vi áp dụng cơ chế nghỉ hưu ở tuổi cao hơn. Nhưng con số cho thấy trong mạng lưới Hội có một lực lượng nữ trí thức trình độ cao mà kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy và đào tạo có giá trị lớn đối với thế hệ kế tiếp.

Đây cũng là nơi vai trò của một tổ chức nghề nghiệp có thể bổ sung cho chính sách.

Pháp luật tạo hành lang để nhà giáo tiếp tục phát triển nghề nghiệp. Các trường đại học quyết định nhu cầu sử dụng nhân lực phù hợp. Còn những mạng lưới như Hội Nữ trí thức Việt Nam có khả năng kết nối các thế hệ, tạo không gian trao đổi kinh nghiệm, hình thành nhóm nghiên cứu và đưa tri thức của những nhà khoa học giàu kinh nghiệm đến gần hơn với nữ trí thức trẻ.

GS.TS Lê Thị Hợp, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam và PGS.TS. Trương Thị Hiền, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, Chủ tịch Hội Nữ trí thức TPHCM (bìa trái) trao danh hiệu Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu giai đoạn 2011-2026  cho PGS.TS Nguyễn Thị Hòe, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam. Ảnh Viên Đỗ.

Một giáo sư tiếp tục làm việc thêm vài năm sẽ có ý nghĩa hơn nếu những năm ấy hình thành được người kế cận. Một nhà khoa học tham gia thêm một dự án sẽ tạo giá trị lớn hơn nếu phương pháp và kinh nghiệm được truyền lại cho cả nhóm. Một nữ trí thức trẻ cũng có thể đi nhanh hơn khi bên cạnh có người đã trải qua những chặng đường mà mình đang bắt đầu.

Ở điểm này, chính sách và mạng lưới nghề nghiệp gặp nhau.

Bình đẳng là để năng lực có cơ hội tiếp tục phát huy

Bình đẳng giới trong môi trường học thuật không chỉ được đo ở số phụ nữ bước vào trường đại học hay số nữ giảng viên đạt học vị tiến sĩ.

Một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra: sau khi đã đầu tư nhiều năm cho tri thức, họ có đủ không gian để tiếp tục phát triển năng lực hay không?

Luật Nhà giáo đã đưa “thực hiện bình đẳng giới” thành một nguyên tắc quản lý và phát triển đội ngũ. Từ bảo đảm sự ổn định cho nhà giáo nữ trong thời kỳ mang thai, nuôi con nhỏ, đến đào tạo, nghiên cứu, hợp tác quốc tế và cơ chế nghỉ hưu ở tuổi cao hơn đối với nhà giáo trình độ cao, các quy định tạo nên một hành lang nghề nghiệp linh hoạt hơn.

Với nữ trí thức, thêm thời gian làm nghề chỉ thực sự có giá trị khi đó là một lựa chọn tự nguyện và quãng thời gian ấy tiếp tục được dùng cho nghiên cứu, giảng dạy, sáng tạo và dìu dắt người trẻ.

Khi kinh nghiệm của một thế hệ trở thành điểm tựa cho thế hệ tiếp theo, chính sách trọng dụng tri thức không còn dừng ở việc giữ một người ở lại lâu hơn. Giá trị lớn hơn nằm ở việc tri thức được tiếp tục sinh sôi.

Nguồn box: Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15; Nghị định số 93/2026/NĐ-CP của Chính phủ.