Thí sinh trong một kỳ thi tuyển công chức. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ.

Từ ngày 1/8/2026, nhóm được cộng 2,5 điểm vào kết quả thi hoặc xét nghiệp vụ chuyên ngành khi tuyển dụng công chức được điều chỉnh theo Nghị định 300/2026/NĐ-CP. Danh sách hiện gồm người hoàn thành nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân; công nhân, viên chức quốc phòng thôi việc còn trong độ tuổi lao động; đội viên thanh niên xung phong và trí thức trẻ tình nguyện đến công tác tại các khu kinh tế - quốc phòng sau khi hoàn thành nhiệm vụ tham gia dự án.

Có một chi tiết cần phân biệt. Quyền được cộng 2,5 điểm đối với người hoàn thành nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân và đội viên thanh niên xung phong không phải đến Nghị định 300 mới xuất hiện. Điều 6 Nghị định 170/2025/NĐ-CP đã quy định ba nhóm này. Nghị định 300 sửa đổi, mở rộng nhóm hưởng mức ưu tiên bằng việc bổ sung thêm công nhân, viên chức quốc phòng thôi việc còn trong độ tuổi lao động và nhóm trí thức trẻ tình nguyện nêu trên.

Mức cộng 2,5 điểm cũng không đồng nghĩa người thuộc diện ưu tiên đương nhiên trúng tuyển. Bài thi hoặc phần xét nghiệp vụ chuyên ngành sử dụng thang 100 điểm; người dự tuyển phải đạt ít nhất 50 điểm ở phần này. Sau đó, điểm nghiệp vụ được cộng điểm ưu tiên, nếu có, để xếp từ cao xuống thấp trong số chỉ tiêu của từng vị trí việc làm. Vì vậy, 2,5 điểm có thể tạo khác biệt trong một cuộc tuyển dụng có điểm số sát nhau, nhưng không thay thế yêu cầu chuyên môn tối thiểu.

Chính tại đây xuất hiện một câu hỏi về giới đáng theo dõi: quy định cộng điểm không phân biệt nữ hay nam, nhưng liệu mọi ứng viên có cơ hội như nhau để đi qua những con đường tạo nên điều kiện ưu tiên đó hay không?

Cùng 2,5 điểm nhưng đường đến điều kiện ưu tiên khác nhau

Luật Nghĩa vụ quân sự quy định công dân nam trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự có nghĩa vụ phục vụ tại ngũ. Với công dân nữ trong thời bình, việc phục vụ tại ngũ đặt trên hai điều kiện: bản thân tự nguyện và quân đội có nhu cầu. Luật sửa đổi 11 luật về quân sự, quốc phòng năm 2025 đã sửa một số điều của Luật Nghĩa vụ quân sự nhưng không sửa quy định này tại Điều 6.

Nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân cũng có cách tiếp cận riêng đối với nữ. Thông tư 101/2025/TT-BCA, đang có hiệu lực, quy định công dân nữ phải tốt nghiệp từ trình độ trung cấp trở lên, đáp ứng các tiêu chuẩn tuyển quân, tự nguyện và Công an đơn vị, địa phương có nhu cầu thì mới được xem xét tuyển chọn. Chỉ tiêu tuyển nữ hằng năm còn được xác định trên cơ sở nhu cầu sử dụng của từng đơn vị, địa phương.

Như vậy, cùng một dòng trong chính sách tuyển công chức là “người hoàn thành nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân”, nhưng điều kiện pháp lý để nữ và nam bước vào những con đường này không hoàn toàn giống nhau. Điều đó chưa đủ để kết luận điểm ưu tiên tuyển công chức tạo ra bất lợi thực tế cho phụ nữ. Muốn đi tới kết luận như vậy còn phải biết có bao nhiêu nữ và nam dự tuyển công chức, bao nhiêu người thuộc từng diện ưu tiên và kết quả tuyển dụng sau khi cộng điểm ra sao.

Lễ giao nhận quân năm 2026 tại Cần Thơ. Ảnh: VGP/LS.

Số liệu tuyển quân ở một vài địa phương năm nay cho thấy vì sao không nên bỏ qua câu hỏi này, đồng thời cũng cho thấy giới hạn của dữ liệu hiện có. Năm 2026, Vĩnh Long tuyển 4.419 công dân thực hiện nghĩa vụ quân sự và nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân, trong đó có 2 nữ. Đồng Tháp giao 3.631 công dân cho quân đội và công an, trong số 731 người thực hiện nghĩa vụ công an có 3 nữ. Đây chỉ là số liệu của hai địa phương, không thể dùng để ước tính tỷ lệ nữ trong lực lượng thực hiện nghĩa vụ của cả nước, càng không thể suy ra tỷ lệ nữ được hưởng điểm ưu tiên khi thi công chức.

Mặt khác, nhóm được cộng 2,5 điểm không chỉ gồm người hoàn thành nghĩa vụ quân sự hoặc công an. Thanh niên xung phong, công nhân và viên chức quốc phòng thuộc diện quy định, cũng như trí thức trẻ tình nguyện đến khu kinh tế - quốc phòng, đều nằm trong nhóm này. Vì thế, phân tích tác động giới nếu chỉ nhìn vào nghĩa vụ quân sự rồi coi toàn bộ chính sách ưu tiên là một lợi thế dành cho nam giới sẽ không chính xác. Cần biết cơ cấu người thực sự nhận điểm từ từng nhóm.

Muốn biết tác động giới phải theo đến kết quả tuyển dụng

Câu hỏi này càng có ý nghĩa khi nhu cầu tuyển bổ sung nhân lực công vụ đang hiện hữu. Tháng 6/2026, Bộ Nội vụ đề nghị các địa phương rà soát nhu cầu nhân lực theo vị trí việc làm, thực hiện tuyển dụng và tiếp nhận công chức trong phạm vi biên chế được giao, đồng thời rút gọn tối đa thời gian thực hiện quy trình tuyển dụng theo Nghị định 170. Nghị định 300 có hiệu lực sau đó hai tháng và trở thành một phần của khung tuyển dụng đang được áp dụng.

Trung tâm Phục vụ hành chính công thành phố Hà Nội, chi nhánh 01. Ảnh: VGP.

Một bảng kết quả tuyển dụng chỉ ghi điểm cuối cùng sẽ chưa trả lời được tác động của cơ chế ưu tiên. Để phân tích theo giới, dữ liệu hữu ích hơn phải cho biết số ứng viên nữ và nam ở từng vị trí; số người thuộc diện ưu tiên; loại ưu tiên họ được hưởng; điểm nghiệp vụ trước khi cộng; tổng điểm sau khi cộng và kết quả trúng tuyển. Khi đó mới có thể xác định mức 2,5 điểm có thường xuyên thay đổi thứ hạng ở ngưỡng trúng tuyển hay chỉ tác động đến một số rất ít trường hợp.

Cách theo dõi như vậy phù hợp với tư duy đo lường Bộ Chỉ số Bình đẳng giới trong khu vực công. Bộ chỉ số được giới thiệu năm 2025 nhằm nhìn bình đẳng giới xuyên suốt quá trình quản trị nhân sự khu vực công, thay vì chỉ quan sát tỷ lệ nữ ở các chức danh cuối cùng.

Tuyển dụng đặc biệt đáng được tách thành một chặng riêng. Nếu chỉ đến khâu đào tạo hoặc bổ nhiệm mới thống kê nữ và nam, những khác biệt đã hình thành từ lúc bước vào hệ thống sẽ khó nhận diện. Việc nối dữ liệu tuyển dụng với cơ hội của cán bộ nữ từ đào tạo đến bổ nhiệm sẽ tạo được bức tranh đầy đủ hơn về đường nghề nghiệp trong khu vực công.

Điều này cũng không đồng nghĩa phải bỏ chế độ ghi nhận người đã hoàn thành nghĩa vụ hoặc thay đổi tiêu chuẩn tuyển dụng chỉ dựa trên một giả định về giới. Điểm cần phân biệt là mục đích của chính sách ưu tiên và tác động phân bổ của chính sách là hai câu hỏi khác nhau. Một quy định có thể sử dụng tiêu chí không nhắc đến giới, trong khi nhóm đủ điều kiện thực tế lại có cơ cấu nữ - nam rất khác nhau. Muốn biết trường hợp này có xảy ra ở tuyển dụng công chức hay không phải đo, thay vì suy đoán.

Trong quá trình tinh gọn bộ máy và công tác cán bộ nữ, việc có số liệu từ ngay cửa tuyển dụng còn giúp tách được nhiều vấn đề thường bị gộp vào nhau: ít phụ nữ nộp hồ sơ, ít người đủ một điều kiện ưu tiên, kết quả chuyên môn khác nhau hay khác biệt chỉ xuất hiện ở những bước sau của đường nghề nghiệp.

Nghị định 300 đã có hiệu lực, còn tác động giới của điểm ưu tiên 2,5 chưa thể xác định từ văn bản pháp luật. Những kỳ tuyển dụng diễn ra từ tháng 8/2026 trở đi sẽ cung cấp dữ liệu thực tế đầu tiên để kiểm tra. Câu hỏi cần theo dõi không phải nữ hay nam “đáng được ưu tiên hơn”, mà là các nhóm ưu tiên đang được phân bố ra sao và điểm cộng thực sự ảnh hưởng thế nào đến cơ hội trúng tuyển của từng nhóm ứng viên.