Một nông dân làm việc trên cánh đồng tại Ninh Bình. Chính sách đất đai tác động tới cả phụ nữ và nam giới; dự thảo sửa đổi đang được yêu cầu làm rõ khác biệt tác động theo giới. Ảnh minh họa: Kyle Petzer/Unsplash.

Ngày 16/9, Chính phủ cho ý kiến về dự án Luật Đất đai (sửa đổi) tại phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật tháng 9. Đây là một trong những dự án dự kiến được trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào cuối năm 2026. Một tuần trước đó, ngày 9/9, hồ sơ dự án vẫn đang được các bộ hoàn thiện để trình Chính phủ trước khi chuyển sang Quốc hội. Như vậy, những nội dung đang được thảo luận hiện nay vẫn thuộc quá trình xây dựng luật, chưa phải quyền lợi hay nghĩa vụ đã có hiệu lực.

Trong quá trình đó, một câu hỏi khá cụ thể đã được đặt ra: quy định đất đai được viết theo hướng không phân biệt nam và nữ, nhưng khi thực hiện quy hoạch, trưng dụng hoặc thu hồi đất, tác động thực tế đối với hai giới có giống nhau hay không?

Đây chính là điểm được nêu tại cuộc họp chuyên gia của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ngày 14/8 về lồng ghép bình đẳng giới trong dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Đại diện cơ quan soạn thảo cho biết các chính sách về giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giá đất và tài chính đất đai đều được xây dựng theo nguyên tắc áp dụng thống nhất, không phân biệt giới.

Nền tảng này thực ra đã có trong Luật Đất đai 2024. Khoản 11 Điều 11 nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới trong quản lý, sử dụng đất đai; Điều 23 ghi nhận quyền bình đẳng, bình đẳng giới của công dân trong quản lý, sử dụng đất.

Nhưng quy định không phân biệt giới mới trả lời được một phần của bài toán.

Khi cùng bị thu hồi đất nhưng tác động chưa chắc giống nhau

Điểm được Phó Vụ trưởng Vụ Công tác thanh niên và Bình đẳng giới, Bộ Nội vụ Ngô Diệu Linh nêu tại cuộc họp ngày 14/8 là báo cáo đánh giá tác động giới của dự án luật còn chung chung, chưa đánh giá cụ thể tác động đối với nam và nữ trong các chính sách về quy hoạch, trưng dụng và thu hồi đất.

Với thu hồi đất, vấn đề được đặt ra không dừng ở số tiền bồi thường. Cơ quan chuyên môn đề nghị đánh giá cả những thay đổi liên quan đến việc làm, đào tạo nghề và ổn định đời sống của phụ nữ trước khi quyết định thu hồi đất được thực hiện. Đây là những nội dung đang được đề nghị phân tích, chứ tài liệu công khai hiện chưa cung cấp số liệu cho phép kết luận phụ nữ nói chung chịu thiệt hại nhiều hơn nam giới sau thu hồi đất.

Sự phân biệt này quan trọng. Không phải cứ nhắc đến phụ nữ trong chính sách thu hồi đất là mặc định họ yếu thế hơn. Điều cần có là dữ liệu để biết trong từng nhóm dân cư, ai đang trực tiếp tạo thu nhập từ đất, ai phải chuyển việc, ai được tham gia chương trình đào tạo nghề và kết quả sau tái định cư khác nhau thế nào giữa nữ và nam.

Dự án Luật Đất đai hiện tập trung vào bảy nhóm chính sách lớn, trong đó có quy hoạch sử dụng đất; thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; tài chính đất đai; quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất. Vì vậy, đánh giá tác động giới nếu chỉ dừng ở khẳng định nguyên tắc “áp dụng như nhau” sẽ khó cho biết những nhóm chính sách lớn này vận hành ra sao khi đi vào từng hộ gia đình và từng sinh kế.

Một phụ nữ thu hoạch lúa tại khu vực phía nam Hội An. Việc đánh giá tác động thu hồi đất đang được đề nghị tính đến việc làm, đào tạo nghề và ổn định đời sống theo giới. Ảnh minh họa: Pete Walls/Unsplash.

Ai có tiếng nói trước khi phương án được quyết định

Một khoảng trống khác được nêu trong quá trình rà soát là sự tham gia của phụ nữ. Tại cuộc họp ngày 14/8, đại diện Bộ Nội vụ nhận định dự thảo khi đó chưa có quy định cụ thể về việc lấy ý kiến phụ nữ trong quá trình quy hoạch cũng như tại các cuộc họp công khai tham vấn cộng đồng về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Đề xuất được đưa ra là bổ sung cơ chế bảo đảm sự tham gia đại diện của phụ nữ trong những cuộc họp này.

Nếu một phương án tác động tới đất sản xuất, nơi ở hoặc việc làm của cả gia đình, việc tham vấn không chỉ có ý nghĩa ở số người đến dự. Câu hỏi còn là những người trực tiếp sử dụng đất, tạo sinh kế hoặc đảm nhận các nhu cầu hằng ngày của gia đình có được tiếp cận thông tin và nêu ý kiến hay không.

Ở đây cũng cần tránh nhập hai khái niệm. Quyền tham gia quản lý, góp ý và thảo luận về đất đai đã được Luật Đất đai 2024 ghi nhận cho công dân. Nội dung đang được đề nghị bổ sung trong lần sửa luật này cụ thể hơn: làm thế nào bảo đảm phụ nữ thực sự có đại diện trong những cuộc tham vấn liên quan trực tiếp tới quy hoạch và thu hồi đất.

Đây chưa phải quy định đã được ban hành. Đến các tài liệu công khai tôi kiểm tra ngày 18/9, chưa có căn cứ để viết rằng dự thảo mới nhất sau phiên họp Chính phủ ngày 16/9 đã tiếp thu đề xuất này. Vì vậy, bài chỉ ghi nhận nó ở đúng trạng thái đang được kiến nghị trong quá trình xây dựng luật.

Muốn biết khoảng cách nằm ở đâu phải có dữ liệu

Một đề xuất khác đi thẳng vào phần còn thiếu của chính sách: dữ liệu đất đai tách theo giới.

Ý kiến tại cuộc họp của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai không chỉ cho biết nam hay nữ đứng tên mà còn nhận diện trường hợp đồng sở hữu và có thể phân tách thêm theo độ tuổi, dân tộc, tình trạng khuyết tật, hôn nhân và khu vực sinh sống.

Điểm này giúp phân biệt giữa nguyên tắc pháp lý và kết quả thực tế. Luật có thể quy định nam và nữ bình đẳng, nhưng muốn biết sự bình đẳng ấy đang được thực hiện tới đâu lại cần dữ liệu về người đang nắm và thực hiện quyền sử dụng đất được ghi nhận trên giấy chứng nhận, trường hợp đồng sở hữu và các nhóm dân cư cụ thể.

PNM đã phân tích riêng câu chuyện tên của vợ và chồng trên giấy chứng nhận, vì vậy bài này không lặp lại quy định đó. Vấn đề mới nằm ở bước tiếp theo: dữ liệu đất đai có đủ chi tiết để đánh giá chính sách theo giới hay chưa.

Cách tiếp cận này cũng tránh một sai lệch thường gặp khi nói về phụ nữ và đất đai. Không thể chỉ nhìn vào một tỷ lệ phụ nữ đứng tên giấy chứng nhận rồi suy ra toàn bộ phần còn lại là phụ nữ bị loại khỏi quyền tài sản. Tình trạng hôn nhân, tài sản riêng, đồng sở hữu và cấu trúc hộ gia đình đều có thể làm thay đổi cách đọc con số.

Người dân trong một không gian sinh hoạt cộng đồng tại Mộc Châu, Sơn La. Ảnh chỉ minh họa cho cộng đồng nông thôn, không phải cuộc tham vấn thu hồi đất. Ảnh: Elist Nguyen/Unsplash.

Hỗ trợ phụ nữ khó khăn hiện mới dừng ở đề xuất

Cuộc rà soát ngày 14/8 còn xuất hiện một nhóm kiến nghị mang tính hỗ trợ trực tiếp hơn. Đại diện Bộ Nội vụ đề nghị nghiên cứu miễn, giảm tiền sử dụng đất và tiền thuê đất đối với phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, phụ nữ đơn thân và người già neo đơn. Các chuyên gia đồng thời đề nghị chú ý đến phụ nữ cao tuổi, phụ nữ nông thôn, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật và trẻ em trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Đây là chỗ đặc biệt cần viết chính xác trạng thái pháp lý. Chưa thể thông tin với độc giả rằng phụ nữ đơn thân hoặc phụ nữ khó khăn sẽ được miễn, giảm tiền sử dụng đất. Nguồn công khai hiện chỉ ghi nhận đó là đề xuất cần nghiên cứu trong quá trình sửa luật.

Với khu tái định cư, một số ý kiến cũng đề nghị tính tới trường mầm non, trạm y tế, chợ, điểm sinh hoạt cộng đồng và nguồn nước sạch. Các tiện ích này được đặt trong mối liên hệ với nhu cầu sinh hoạt và công việc chăm sóc gia đình, nhưng mức độ tác động cụ thể vẫn cần được đánh giá theo từng địa bàn thay vì mặc định mọi phụ nữ đều có cùng nhu cầu.

Những nội dung đang được đề nghị làm rõ

Báo cáo tác động giới cần đi vào từng nhóm chính sách về quy hoạch, trưng dụng và thu hồi đất; phụ nữ cần có sự tham gia rõ hơn trong tham vấn cộng đồng; dữ liệu đất đai được đề nghị phân tách theo giới và các đặc điểm liên quan; một số hình thức hỗ trợ cho phụ nữ khó khăn, phụ nữ đơn thân mới đang ở mức đề xuất, chưa phải quyền lợi đã có hiệu lực.

Luật Đất đai có phạm vi rộng hơn rất nhiều một nhóm giới. Chính vì vậy, lồng ghép giới không nên được hiểu là tạo ra một hệ thống quyền đất đai riêng cho phụ nữ hay đặt nam và nữ vào hai phía đối lập.

Vấn đề thực tế hơn là khi một chính sách được áp dụng giống nhau cho mọi người, cơ quan xây dựng luật có đủ thông tin để biết kết quả của nó có khác nhau giữa các nhóm hay không. Với quy hoạch và thu hồi đất, câu trả lời cần đến từ sự tham gia của người chịu tác động, dữ liệu phân tách đủ chi tiết và việc theo dõi những thay đổi về việc làm, thu nhập, sinh kế sau khi đất được thu hồi.

Dự án luật vẫn đang được hoàn thiện. Bởi vậy, điều đáng theo dõi trong những phiên bản tiếp theo không phải là dự thảo có thêm bao nhiêu lần cụm từ “bình đẳng giới”, mà là những yêu cầu về đánh giá tác động, tham gia và dữ liệu có được chuyển thành quy định cụ thể hay không.