Ngày 7/1, tại Hà Nội, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội phối hợp với Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổ chức tọa đàm với chủ đề “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu”.

Quang cảnh tọa đàm

Sự kiện thu hút sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, nhà báo và nhà nghiên cứu, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong hoạt động báo chí – truyền thông, đồng thời biến đổi khí hậu tiếp tục là một trong những thách thức toàn cầu lớn nhất hiện nay.

Tọa đàm hướng tới mục tiêu nâng cao nhận thức về các nguyên tắc đạo đức trong AI theo Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo năm 2021, qua đó thúc đẩy việc ứng dụng AI một cách có trách nhiệm trong lĩnh vực báo chí, thông tin và truyền thông. Không dừng lại ở phạm vi chuyên môn, các nội dung thảo luận còn nhằm giúp đội ngũ phóng viên, biên tập viên và chuyên gia truyền thông lan tỏa các giá trị đạo đức này tới cộng đồng và các lĩnh vực khác thông qua sản phẩm báo chí và các nền tảng truyền thông.

Một trọng tâm đáng chú ý của tọa đàm là việc xây dựng và sản xuất nội dung báo chí về biến đổi khí hậu, bảo vệ tài nguyên và môi trường. Các trao đổi được đặt trên nền tảng các nguyên tắc đạo đức trong Khuyến nghị năm 2017 của UNESCO về biến đổi khí hậu, nhấn mạnh cách tiếp cận dựa trên công bằng, bao trùm và trách nhiệm liên thế hệ trong hoạt động truyền thông.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, cho rằng trí tuệ nhân tạo và biến đổi khí hậu đang đồng thời tái định hình xã hội, không chỉ ở phương diện công nghệ hay môi trường, mà còn ở cách thông tin được tạo ra, chia sẻ và tiếp nhận. Theo ông, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI, kết hợp với tính cấp bách của khủng hoảng khí hậu, đòi hỏi các chủ thể tham gia hệ sinh thái thông tin phải hành động với tinh thần trách nhiệm cao, minh bạch và có tầm nhìn dài hạn.

Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam

UNESCO đã ban hành Khuyến nghị về đạo đức của trí tuệ nhân tạo năm 2021, trong đó xác lập các nguyên tắc nền tảng như minh bạch, trách nhiệm giải trình, sự giám sát của con người, bảo vệ quyền riêng tư và bảo đảm công bằng. Những nguyên tắc này được coi là điều kiện tiên quyết để AI phục vụ con người, tôn trọng quyền con người và củng cố, thay vì làm suy yếu, niềm tin của công chúng vào các hệ sinh thái thông tin. Song song với đó, các nguyên tắc đạo đức liên quan đến biến đổi khí hậu mà UNESCO đề xuất cũng nhấn mạnh các giá trị về công bằng, công lý, đoàn kết và phát triển bền vững. Theo ông Baker, những giá trị này cho thấy đưa tin về khí hậu không chỉ là việc truyền tải dữ kiện hay sự kiện, mà còn là trách nhiệm xã hội đối với các cộng đồng dễ bị tổn thương và các thế hệ tương lai.

Trong lĩnh vực báo chí và truyền thông, nơi AI đang dần trở thành công cụ hỗ trợ quen thuộc, vấn đề đạo đức càng trở nên cấp thiết. Ông Jonathan Wallace Baker cảnh báo rằng việc lạm dụng hoặc sử dụng AI thiếu kiểm soát có thể dẫn tới nhiều rủi ro nghiêm trọng. Đó là các video, hình ảnh hoặc nội dung do AI tạo ra nhằm mạo danh nhân vật công chúng; các hệ thống tuyển chọn tin tức tự động khuếch đại một số quan điểm nhất định trong khi làm lu mờ các góc nhìn khác; hay việc sử dụng văn bản, hình ảnh tổng hợp để lan truyền thông tin sai lệch, phủ nhận biến đổi khí hậu hoặc gây hiểu lầm về thiên tai. Đặc biệt, khi nhà báo phụ thuộc vào AI mà không thực hiện kiểm chứng độc lập, các dữ kiện bịa đặt hoặc thiếu chính xác có thể xâm nhập vào sản phẩm báo chí, làm xói mòn niềm tin công chúng.

Những nguy cơ này, theo đại diện UNESCO, cho thấy đạo đức không phải là yếu tố “tùy chọn” mà là nền tảng cốt lõi của hoạt động báo chí trong kỷ nguyên số. Các nhà báo và chuyên gia truyền thông giữ vai trò then chốt trong việc định hình nhận thức xã hội. Vì vậy, dù đưa tin về biến đổi khí hậu hay sử dụng các công cụ AI trong tác nghiệp, các nguyên tắc đạo đức cần được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi khâu của quy trình sản xuất thông tin.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông

Từ góc nhìn trong nước, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, cho rằng việc ứng dụng AI tại các cơ quan báo chí ở Việt Nam hiện vẫn còn hạn chế, mang tính manh mún và tự phát. Phần lớn các cơ quan, tổ chức và cá nhân đang sử dụng các phần mềm miễn phí, tiềm ẩn nhiều rủi ro về bảo mật dữ liệu và an toàn thông tin. Đáng chú ý, nhiều tòa soạn chưa ban hành hướng dẫn, quy định hoặc bộ quy tắc cụ thể về việc sử dụng AI trong hoạt động báo chí.

Theo ông Đồng, bên cạnh những lợi ích rõ rệt như hỗ trợ xử lý dữ liệu, gợi ý nội dung hay tăng tốc độ sản xuất tin bài, AI cũng kéo theo không ít rủi ro. Đó có thể là thông tin sai lệch, bản dịch thiếu chính xác, tiêu đề giật gân, hình ảnh gây hiểu nhầm, vi phạm bản quyền, đọc sai tên tiếng Việt hoặc xâm phạm quyền riêng tư. Nếu không được kiểm soát, những rủi ro này không chỉ làm suy giảm uy tín của cá nhân nhà báo và cơ quan báo chí, mà còn có thể dẫn đến các hệ lụy pháp lý.

Từ thực tiễn đó, ông Nguyễn Quang Đồng nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng các công cụ quản trị rủi ro nội bộ trong các cơ quan báo chí. Theo ông, các tòa soạn cần sớm ban hành chính sách sử dụng AI một cách có trách nhiệm trong sản xuất tin tức, đồng thời tổ chức đào tạo, nâng cao năng lực cho phóng viên và biên tập viên. Việc ứng dụng AI cần tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm phẩm giá con người, bảo vệ quyền riêng tư và đề cao trách nhiệm xã hội.

ThS. Võ Tuấn Sơn

Ở góc độ nghiên cứu và đào tạo, ThS. Võ Tuấn Sơn cho rằng trong bối cảnh AI được ứng dụng ngày càng rộng rãi, báo chí và truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc lan tỏa các giá trị đạo đức AI tới xã hội. Trước hết, truyền thông góp phần gìn giữ niềm tin của công chúng trong tiến trình chuyển đổi số nhanh chóng, khi niềm tin được xem là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc chấp nhận và ứng dụng các công nghệ mới.

Thông qua các thảo luận và sản phẩm báo chí về đạo đức AI, báo chí tái khẳng định vai trò kiểm chứng thông tin, chống tin giả trong môi trường mạng xã hội nhiều rủi ro, đồng thời điều hướng giữa yêu cầu tuân thủ quy định của Nhà nước và chức năng phản biện xã hội mang tính xây dựng. Trong “vai trò kép” này, việc xác lập các ranh giới đạo đức giúp báo chí giữ vững uy tín nghề nghiệp và tránh nguy cơ bị nghi ngờ thao túng dư luận thông qua thuật toán.

Không chỉ dừng lại ở đó, báo chí còn có vai trò thu hẹp khoảng cách chính sách khi thúc đẩy các tòa soạn xây dựng quy định nội bộ về AI, chuyển từ việc sử dụng tự phát sang triển khai có trách nhiệm và minh bạch hơn. Truyền thông cũng là lực lượng quan trọng trong giáo dục kỹ năng số, giúp công chúng hiểu rõ hơn về tác động của AI và các thuật toán đối với đời sống thông tin hằng ngày.

Một vấn đề được ThS. Võ Tuấn Sơn đặc biệt lưu ý là nguy cơ “thực dân hóa kỹ thuật số”, khi các hệ thống AI chủ yếu được huấn luyện từ dữ liệu phương Tây. Trong bối cảnh đó, báo chí cần góp phần đa dạng hóa nguồn dữ liệu, bảo vệ bản sắc văn hóa và ngôn ngữ, đồng thời bảo đảm hệ sinh thái thông tin địa phương không bị lấn át bởi các giá trị và chuẩn mực ngoại lai.

Liên quan trực tiếp đến truyền thông về thiên tai và biến đổi khí hậu, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia dự báo thời tiết và nghiên cứu biến đổi khí hậu, cho biết AI hiện đã được ứng dụng trong dự báo thời tiết tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, độ chính xác của các công cụ này vẫn còn hạn chế, phần lớn chỉ cung cấp thông tin mang tính khái quát. Khi người dùng đưa ra các câu lệnh chung chung như “tình hình bão” hay “cảnh lũ lụt”, AI có thể tạo ra các nội dung và hình ảnh mang tính minh họa, nhưng không phản ánh đúng thực tế.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia dự báo thời tiết, nghiên cứu biến đổi khí hậu và thiên tai

Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, nếu những thông tin và hình ảnh này được đăng tải trên mạng xã hội hoặc thậm chí được các cơ quan báo chí sử dụng mà không qua kiểm chứng, sẽ vô tình gây hoang mang cho cộng đồng. Những hình ảnh về nhà cửa tan hoang, người dân chạy lũ hay làng quê bị cô lập có thể không đúng với tình hình thực tế, nhưng lại tạo ra tác động tâm lý tiêu cực. Điều này đòi hỏi người sử dụng AI, đặc biệt là các cơ quan truyền thông, phải hết sức thận trọng, chỉ sử dụng thông tin đã được xác thực từ các nguồn chính thống và cơ quan chuyên môn.

Các đại biểu cùng chụp ảnh lưu niệm tại tọa đàm

Tọa đàm khép lại với sự đồng thuận cao về quan điểm, trí tuệ nhân tạo trong báo chí và truyền thông là xu thế không thể đảo ngược, song chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong khuôn khổ đạo đức, trách nhiệm xã hội và sự giám sát của con người. Trước những thách thức của biến đổi khí hậu và môi trường thông tin số nhiều rủi ro, việc ứng dụng AI đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, minh bạch và dựa trên các chuẩn mực quốc tế. Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy vai trò then chốt của báo chí không chỉ là người sử dụng công nghệ, mà còn là lực lượng định hướng, kiểm chứng và lan tỏa các giá trị đạo đức, góp phần củng cố niềm tin công chúng và bảo đảm rằng AI phục vụ lợi ích chung, hướng tới phát triển bền vững.