Một bài tập được hoàn thành nhanh hơn nhờ trí tuệ nhân tạo (AI) chưa đủ để biết sinh viên đã hiểu vấn đề đến đâu. Công cụ có thể gợi ý tài liệu, sắp xếp ý tưởng và hỗ trợ diễn đạt, nhưng người học vẫn phải xác định thông tin nào đáng tin cậy, chỗ nào cần đối chiếu và phần việc nào phải tự thực hiện. Với sinh viên sư phạm, những lựa chọn ấy còn liên quan đến cách họ sẽ tiếp cận tri thức và hướng dẫn học sinh khi trở thành giáo viên.

Trong nghiên cứu công bố ngày 28/9/2026 trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên, PGS.TS. Hà Thị Kim Linh, Phó trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, đứng đầu danh sách tác giả cùng Bùi Việt Hoàng và Đào Minh Thuận. Nhóm khảo sát 375 sinh viên của trường nhằm tìm hiểu cách người học nhận thức, đánh giá và sử dụng AI trong hoạt động học tập. Điểm đáng chú ý của công trình không phải việc xác nhận sinh viên đã biết dùng AI, mà là sự khác biệt giữa những việc công cụ hỗ trợ thuận lợi và những năng lực chưa được người học đánh giá cao khi có AI tham gia.

PGS.TS. Hà Thị Kim Linh, Phó trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, chia sẻ tại hội nghị tổng kết hoạt động nghiên cứu khoa học sinh viên năm 2024. Ảnh: Nhà trường.

AI giúp tìm tài liệu và hoàn thiện bài học

Nhóm nghiên cứu khảo sát ba khía cạnh gồm nhận thức của sinh viên về vai trò AI, vai trò mà người học ghi nhận trong quá trình học tập và những biểu hiện sử dụng cụ thể. Việc tách ba khía cạnh giúp phân biệt thái độ đối với công nghệ với cách sinh viên sử dụng công nghệ, dù các câu trả lời trong một cuộc khảo sát chưa thể chứng minh AI đã trực tiếp cải thiện kết quả học tập. Mẫu 375 người cũng chỉ phản ánh phạm vi nghiên cứu tại một cơ sở đào tạo, không đại diện cho toàn bộ sinh viên sư phạm Việt Nam.

Thiết kế khảo sát 375 sinh viên qua ba khía cạnh nhận thức, vai trò và hành vi sử dụng AI. Đồ họa biên tập từ nghiên cứu công bố tháng 9/2026.

Kết quả được nhóm tác giả công bố cho thấy sinh viên có nhận thức tích cực về vai trò của AI. Những cách dùng chủ yếu là tìm kiếm, tổng hợp tài liệu và hoàn thiện sản phẩm học tập. Người học cũng đánh giá cao sự hỗ trợ của công cụ đối với việc tìm, xử lý tài liệu và ứng dụng công nghệ. Đây đều là những công đoạn thường chiếm nhiều thời gian trong quá trình chuẩn bị bài tập, báo cáo hoặc tiếp cận một nội dung mới, nhưng mức độ thuận tiện khi thực hiện không đồng nghĩa với chất lượng học thuật của kết quả cuối cùng.

Cần phân biệt việc AI cung cấp một bản tổng hợp với khả năng sinh viên tự xây dựng lập luận từ tài liệu. Một bản trả lời có cấu trúc rõ ràng vẫn có thể chứa thông tin thiếu chính xác hoặc nguồn trích dẫn không phù hợp. Trong trường hợp ấy, chất lượng bài làm phụ thuộc vào việc người học kiểm tra lại những gì nhận được, chứ không chỉ vào tốc độ tạo văn bản. Nghiên cứu tại Thái Nguyên ghi nhận chính khoảng cách này trong những biểu hiện sử dụng AI của sinh viên.

Điểm yếu xuất hiện ở khâu kiểm chứng và phản biện

Bên cạnh sự chủ động mở rộng nguồn tài liệu, kết quả khảo sát ghi nhận khó khăn khi phân biệt thông tin chính xác với thông tin sai lệch do AI cung cấp; một bộ phận sinh viên còn có xu hướng phụ thuộc vào công cụ. Nhóm tác giả cũng nhận thấy vai trò của AI trong cải thiện tư duy phản biện và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học được đánh giá hạn chế hơn so với các hỗ trợ về tìm kiếm, xử lý tài liệu. Những phát hiện ấy phản ánh đánh giá và hành vi trong phạm vi khảo sát, không đủ căn cứ để kết luận AI khiến sinh viên mất khả năng tư duy hoặc làm giảm năng lực nghiên cứu.

Những công việc AI được sinh viên dùng hỗ trợ và các hạn chế ghi nhận trong khảo sát. Đồ họa biên tập từ kết quả nghiên cứu.

Vấn đề đặt ra đối với đào tạo giáo viên vì thế không chỉ là có cho sử dụng AI trong bài tập hay không, mà là kiểm tra được quá trình sinh viên làm việc với thông tin do công cụ tạo ra. Chẳng hạn, khi AI đề xuất một nhận định, sinh viên cần biết đối chiếu với tài liệu gốc, chỉ ra giới hạn của câu trả lời và giải thích vì sao chấp nhận hoặc bác bỏ một thông tin. Đây là những yêu cầu có thể đưa vào thiết kế nhiệm vụ học tập và đánh giá quá trình, song nghiên cứu vừa công bố chưa phải một thử nghiệm chứng minh hiệu quả của biện pháp giảng dạy cụ thể nào.

Từ kết quả khảo sát, nhóm PGS.TS. Hà Thị Kim Linh đề xuất định hướng hành vi sử dụng AI theo hướng có trách nhiệm, gắn với phát triển năng lực tự học và năng lực nghề nghiệp tương lai. Giá trị trước mắt của công trình là cung cấp dữ liệu về một nhóm sinh viên sư phạm tại thời điểm AI đã tham gia vào việc tìm tài liệu và làm bài. Để biết những cách hướng dẫn nào thực sự cải thiện khả năng kiểm chứng, phản biện và tự học, cần có các nghiên cứu can thiệp, đo kết quả trước và sau áp dụng, đồng thời kiểm tra trên nhiều nhóm người học hơn.