Quang cảnh Hội thảo

Hội thảo nhằm làm rõ nhu cầu khai thác dữ liệu khí hậu, xác định các chỉ số và ngưỡng cảnh báo phục vụ phân tích, quản lý và ra quyết định, trước mắt thí điểm tại Hà Nội. Các tham luận tập trung vào hai nhóm nội dung chính: bằng chứng khoa học về tác động của khí hậu tới sức khỏe và phương pháp đánh giá rủi ro khí hậu trong lĩnh vực y tế.

PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển phát biểu khai mạc

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nhấn mạnh biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với quá trình phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng.

Theo bà, các hiện tượng khí hậu cực đoan, đặc biệt là nắng nóng kéo dài và nắng nóng kèm độ ẩm cao, có xu hướng gia tăng cả về tần suất lẫn cường độ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sống mà còn làm gia tăng rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng. Đáng lưu ý là nguy cơ tăng tử vong và gánh nặng bệnh tật liên quan đến điều kiện nóng ẩm, nhất là ở những nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ em và người có bệnh nền.

Trong bối cảnh đó, nhu cầu sử dụng thông tin khí hậu, dữ liệu về các hiện tượng cực đoan và kịch bản biến đổi khí hậu để phục vụ phân tích rủi ro, xây dựng ngưỡng cảnh báo và hỗ trợ ra quyết định trong lĩnh vực y tế – sức khỏe cộng đồng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Viện trưởng Phạm Thị Thanh Ngà cho biết hội thảo được tổ chức với hai mục tiêu chính. Thứ nhất, tham vấn nhu cầu sử dụng thông tin khí hậu, thông tin về các hiện tượng cực đoan và rủi ro khí hậu trong công tác phân tích, quản lý và ra quyết định của ngành y tế tại Hà Nội. Thứ hai, xác định yêu cầu cụ thể về dữ liệu, bộ chỉ số, ngưỡng cảnh báo và các sản phẩm thông tin khí hậu phục vụ lĩnh vực y tế – sức khỏe cộng đồng.

Bà bày tỏ kỳ vọng các đại biểu sẽ trao đổi thẳng thắn, thảo luận chuyên sâu và đóng góp những ý kiến sát với thực tiễn của thành phố. Theo Viện trưởng, những góp ý này sẽ là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu hoàn thiện bộ chỉ số khí hậu – sức khỏe phù hợp với đặc thù đô thị Hà Nội, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trong thời gian tới.

PGS.TS. Lê Thị Phương Mai (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương) trình bày tham luận về nhu cầu sử dụng thông tin khí hậu trong lĩnh vực y tế – sức khỏe cộng đồng

Trình bày tại hội thảo, PGS.TS. Lê Thị Phương Mai (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương) phác họa bức tranh tổng thể về mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và gánh nặng bệnh tật. Theo các nghiên cứu được dẫn chứng, nắng nóng kéo dài đang để lại nhiều hệ lụy rõ rệt. Trong nhóm lao động ngoài trời, 78% ghi nhận mệt mỏi, 57% nhức đầu và 4,1% từng ngất xỉu do nhiệt. Ở nhóm nông dân, 83,4% xuất hiện ít nhất một triệu chứng liên quan đến nắng nóng, hơn một nửa có từ hai triệu chứng trở lên.

Dữ liệu cho thấy khi nhiệt độ vượt ngưỡng 29°C, nguy cơ tử vong gia tăng đáng kể, cao nhất ở nhóm mắc bệnh hô hấp (tăng 1,45 lần) và người cao tuổi (tăng 1,43 lần). Trung bình, mỗi khi nhiệt độ tăng thêm 1°C, nguy cơ nhập viện tăng 1,1–1,3%; trong đó bệnh truyền nhiễm tăng 2,2% và bệnh hô hấp tăng 1,1%. Dự báo giai đoạn 2090–2099, tỷ lệ tử vong do nắng nóng quá mức có thể tăng 3–26% tùy kịch bản phát thải. Nếu nhiệt độ trung bình tăng thêm 1°C vào năm 2100, số ca tử vong có thể tăng 10,34% và phát sinh khoảng 10.000 ca nhập viện.

Không chỉ tác động trực tiếp, nhiệt độ và độ ẩm còn ảnh hưởng rõ rệt tới dịch bệnh. Tăng 1°C có thể khiến số ca sốt xuất huyết tăng 5–13%, hội chứng viêm não cấp tăng 4–9%, tay chân miệng tăng 5,6%. Các bệnh tiêu chảy, cúm, quai bị, thủy đậu, lao… ghi nhận mức tăng 0,4–2,5% khi nhiệt độ tăng 1°C. Độ ẩm tăng 1% có thể làm số ca sốt xuất huyết tăng 14,7–17%, trong khi lượng mưa tăng thêm 1 mm liên quan tới mức tăng 0,7% ca bệnh với độ trễ 0–3 tháng. Một đợt mưa lớn có thể làm số ca bệnh đường ruột tăng 7,3–13,5%.

Tác động của khí hậu còn thể hiện qua tình trạng dinh dưỡng và ô nhiễm không khí. Hạn hán làm tăng 1,46 lần nguy cơ suy dinh dưỡng thể gầy còm và nhẹ cân; cứ tăng 2°C, tỷ lệ thấp còi tăng thêm 7,4%. Ngập lụt làm tăng 1,86 lần nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi và nhẹ cân. Phơi nhiễm bụi PM2.5 được ước tính gây khoảng 56.808 ca tử vong sớm tại Việt Nam năm 2019, chiếm gần 10% tổng số ca tử vong do nguyên nhân tự nhiên, trong đó Đồng bằng sông Hồng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Giai đoạn 1999–2018, Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của thảm họa khí hậu. Lũ lụt làm tăng tỷ lệ nhập viện 7,2–25,5%. Sau bão Xangsane năm 2006, tỷ lệ rối loạn tâm thần tăng từ 20,7% lên 27,1%. Với kịch bản nước biển dâng 100 cm, khoảng 16,8% diện tích Đồng bằng sông Hồng và 38,9% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long có nguy cơ bị ngập, đặt ra thách thức lớn cho hạ tầng y tế.

Trước thực trạng trên, ngành y tế cần hệ thống cảnh báo sớm dựa trên dữ liệu tích hợp, cho phép dự báo xu hướng bệnh theo mùa, theo vùng; nhận diện nhóm dân cư dễ bị tổn thương; lập kế hoạch nhân lực và vật tư y tế phù hợp.

Theo khung hành động của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), xây dựng hệ thống y tế thích ứng với biến đổi khí hậu cần dựa trên bốn trụ cột: theo dõi – giám sát; đánh giá rủi ro; cảnh báo sớm và ứng phó; củng cố hạ tầng y tế thích ứng khí hậu.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn tồn tại nhiều khoảng trống: thiếu cơ chế phối hợp giữa ngành y tế và khí tượng; dữ liệu chưa tương thích về không gian, thời gian; hạn chế về năng lực phân tích liên ngành; chưa xác định ngưỡng kích hoạt can thiệp y tế dựa trên dữ liệu khí hậu.

Trong ngắn hạn, cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, rà soát và chuẩn hóa dữ liệu, thí điểm mô hình cảnh báo nắng nóng và sốt xuất huyết. Trung hạn, phát triển nền tảng dữ liệu tích hợp và bộ chỉ số khí hậu – sức khỏe. Về dài hạn, hướng tới hệ thống cảnh báo sớm quốc gia, bố trí ngân sách bền vững và đầu tư nghiên cứu dài hạn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo.

Biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa vời mà đã hiện hữu trong từng ca bệnh, từng đợt dịch và từng thảm họa. Tích hợp dữ liệu khí hậu vào hệ thống y tế không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nền tảng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách chủ động, dựa trên bằng chứng và tầm nhìn dài hạn.

TS. Trương Bá Kiên, đại diện Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, giới thiệu phương pháp đánh giá rủi ro khí hậu đối với lĩnh vực y tế

Ở góc độ phương pháp, TS. Trương Bá Kiên trình bày cách tiếp cận đánh giá rủi ro khí hậu trong y tế dựa trên ba hợp phần: mối nguy (nắng nóng, bão, mưa lớn), mức độ phơi nhiễm (quy mô dân số, hạ tầng, nhóm dễ tổn thương) và tính dễ bị tổn thương (năng lực thích ứng của hệ thống y tế).

Quy trình đánh giá bắt đầu từ thu thập, chuẩn hóa dữ liệu khí tượng thủy văn song song với dữ liệu y tế về mắc bệnh, tử vong, nhập viện; sau đó phân tích mối liên hệ để xác định ngưỡng tác động, xây dựng bộ chỉ số và bản đồ rủi ro theo khu vực. Ứng dụng công nghệ GIS và mô hình phân tích không gian giúp nâng cao độ chính xác và hỗ trợ dự báo trong các kịch bản tương lai.

Theo khung hành động của Tổ chức Y tế Thế giới, xây dựng hệ thống y tế thích ứng với biến đổi khí hậu cần dựa trên bốn trụ cột: giám sát; đánh giá rủi ro; cảnh báo sớm và ứng phó; củng cố hạ tầng y tế thích ứng khí hậu. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại khoảng trống về cơ chế phối hợp liên ngành, tính tương thích dữ liệu và năng lực phân tích.

Các chuyên gia kiến nghị ngắn hạn cần chuẩn hóa dữ liệu, thí điểm mô hình cảnh báo nắng nóng và sốt xuất huyết; trung hạn phát triển nền tảng dữ liệu tích hợp và bộ chỉ số khí hậu – sức khỏe; dài hạn hướng tới hệ thống cảnh báo sớm cấp quốc gia, đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện diện trong từng đợt nắng nóng, từng mùa dịch và từng thảm họa, tích hợp dữ liệu khí hậu vào hệ thống y tế không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bước chuyển sang quản lý sức khỏe dựa trên bằng chứng, nhằm bảo vệ cộng đồng trước những rủi ro ngày càng gia tăng.