Bàn Thị Tâm - người mẹ 20 tuổi của bé gái 4 tuổi tử vong tại Phú Diễn khi đối diện với cơ quan điều tra đã nói: "Em nhận thức được hành vi của mình là sai trái và vi phạm pháp luật. Em cảm thấy em không xứng đáng làm mẹ của cháu. Mong là cháu sẽ siêu thoát và đầu thai vào một nơi khác tốt hơn". 

Lời khai ấy được nhiều nơi trích lại như một dấu hiệu của sự ăn năn. Nhưng đọc kỹ, đó không phải ăn năn. Đó là một bản án mà người mẹ tự mình tuyên cho bản thân, rồi thanh thản đẩy đi.

"Đầu thai vào nơi tốt hơn" - khi tâm linh trở thành cái cớ trốn trách nhiệm

Trong văn hóa Á Đông, mong người đã khuất siêu thoát và đầu thai vào kiếp lành là một câu chúc đầy thiện ý khi nó được thốt ra bởi người ngoài cuộc, bởi sư thầy, bởi người thân thương tiếc đứng trước di ảnh.

Nhưng cùng câu nói đó, đặt lên môi người mẹ vừa đứng nhìn con gái 4 tuổi bị xịt vòi nước vào mũi và miệng đến chết, lập tức đảo chiều ý nghĩa. Nó không còn là lời mong, lời chúc. Nó là một thao tác tâm lý đẩy trách nhiệm sang thế giới bên kia.

Hãy đọc lại câu nói: "Mong là cháu sẽ siêu thoát và đầu thai vào một nơi khác tốt hơn".

"Một nơi khác". Tức là không phải nơi có người mẹ này. Tức là chính người mẹ thừa nhận: Nơi mình tạo ra cho con là nơi tệ. Vậy mà thay vì nói "tôi đã sai, tôi đã giết con tôi, tôi xin chịu mọi hình phạt", người mẹ ấy chọn cách phó thác đứa trẻ cho luân hồi - một thứ mà cô ta không có khả năng kiểm soát, không có nghĩa vụ gì với để khỏi phải đối diện với bản chất việc mình đã làm.

Câu chữ thì nhún nhường ("em không xứng đáng làm mẹ"), nhưng cấu trúc bên trong là một sự xoa dịu bản thân: Tôi không thể làm gì được nữa rồi, tôi chỉ còn biết cầu chúc cho con. Như thể đứa bé chết vì một tai nạn ngoài tầm với, chứ không phải vì chính người mẹ ấy đã nhiều lần dùng dép đánh vào đầu con, đã đứng nhìn người tình kẹp đầu con vào hai chân và xịt nước cho đến khi con không còn sức gào khóc.

Người mẹ ấy không "bất lực" - cô ta đã chọn

Có một xu hướng mạng xã hội rất phổ biến mỗi khi xảy ra vụ tương tự: Đặt người mẹ vào khung "nạn nhân của bạn trai bạo lực", "nạn nhân của trauma bonding", "người phụ nữ trẻ bị thao túng". Khung này không sai về mặt tâm lý học. Nhưng nó nguy hiểm khi áp dụng quá sớm và quá dễ dãi vì nó tước đi vai trò chủ động của một người trưởng thành đã có những lựa chọn cụ thể.

Bàn Thị Tâm 20 tuổi, không phải 13 tuổi. Cô đủ tuổi đăng ký kết hôn, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự đầy đủ, đủ tuổi mở tài khoản ngân hàng và đứng tên hợp đồng. Cô có điện thoại di động. Cô biết khu trọ ở đâu, biết bệnh viện ở đâu, biết số 113 và 111. Cô đi khám thai tức là cô có khả năng di chuyển, có khả năng giao tiếp với người ngoài.

Trong suốt một tháng con gái bị đánh đập 2-3 ngày một lần, bị bỏ đói liên tục 3 ngày trước khi chết, cô không gọi một cuộc điện thoại nào. Không nhắn tin cho ai. Không bỏ đứa con riêng về cho ông bà ngoại dù gia đình ngoại ở Tuyên Quang vẫn còn đó. Cô chọn ở lại. Cô chọn im lặng. Cô chọn bước ra khỏi nhà tắm ngay khoảnh khắc con mình đang bị hành hạ.

Khi một người đứng giữa hai cánh cửa - cánh dẫn đến điện thoại để cứu con, và cánh dẫn ra ngoài để mặc kệ và họ chọn cánh thứ hai, thì đó là một lựa chọn. Lặp đi lặp lại trong nhiều ngày, đó không còn là phản ứng nhất thời, mà là một mô hình hành vi có chủ đích.

Nghịch lý đứa con trong bụng và đứa con ngoài đời

Chi tiết khiến nhiều người đọc rùng mình nhất trong vụ này không phải là vòi nước. Đó là việc Bàn Thị Tâm đang mang thai - đứa con thứ hai, con của Nguyễn Minh Hiệp, kẻ vừa giết con đẻ của cô.

Cô đi khám thai đều đặn. Cô lo lắng cho đứa bé chưa chào đời. Cô viện cớ "đang mang thai mệt mỏi" để giao việc tắm rửa, vệ sinh đứa con 4 tuổi cho người tình - người mà cô biết rõ đã nhiều lần đánh đập, hành hạ con mình. Tức là cô vẫn giữ trọn vẹn bản năng làm mẹ, chỉ là dành nó cho đứa bé trong bụng.

Đây là điểm phơi bày bản chất của sự lựa chọn. Một người mẹ "bất lực" thật sự thì không có khả năng yêu đứa con này hơn đứa con khác. Họ chỉ tê liệt toàn bộ. Còn ở đây, năng lực yêu thương của Tâm vẫn hoạt động bình thường - cô vẫn biết đi khám thai, biết quan tâm đến sức khỏe thai nhi, biết tin tưởng tương lai với người đàn ông mới. Cô chỉ tắt năng lực ấy đi với một đứa trẻ duy nhất: Đứa con không phải của Hiệp.

Nói cách khác, người mẹ này đã thực hiện một phép tính rất tỉnh táo: Phải chăng đứa con cũ là gánh nặng cho mối quan hệ mới, đứa con mới là tương lai của mối quan hệ ấy. Cô ấy không phải không biết yêu, cô ấy biết phải yêu ai để có lợi cho mình. Đó không phải dấu hiệu của một người bị thao túng đến mất khả năng phán đoán. Đó là dấu hiệu của một người đang tính toán.

Sự đạo đức giả còn nguy hiểm hơn sự tàn ác

Tàn ác có khuôn mặt rõ ràng - nó là Nguyễn Minh Hiệp, kẻ kẹp đầu đứa trẻ 4 tuổi vào hai chân và xịt vòi nước. Sự tàn ác ấy ghê tởm, nhưng ít nhất nó không tự khoác cho mình một cái áo nào khác. Nó là chính nó.

Sự đạo đức giả thì khác. Nó là một người mẹ vừa nhìn con chết vì mình, vừa cầu cho con "đầu thai vào nơi tốt hơn". Nó là một người vừa khai báo bình tĩnh hành vi của mình, vừa nói "em không xứng đáng làm mẹ của cháu" - một câu nghe có vẻ tự trách, nhưng thực chất là một cách khép lại vấn đề: Tôi đã thừa nhận tôi tệ rồi, vậy là xong. Nó là một người đang mang trong bụng đứa con của kẻ giết con mình, và sẵn sàng dùng cái thai ấy như một tấm khiên cả về mặt pháp lý, cả về mặt cảm xúc xã hội (mọi người sẽ thương cô vì cô đang mang thai).

Khi Tâm nói "mong cháu siêu thoát", cô ta đang trao cho mình một sự cứu rỗi tâm linh rẻ tiền mà cô ta không có quyền nhận. Đứa bé H. không cần lời cầu nguyện của người mẹ ấy. Đứa bé cần được sống. Và người duy nhất có thể cho em điều đó đã chọn không cho.

Đừng để "thấu hiểu" trở thành tấm bình phong cho cái ác

Có những bài viết phân tích tâm lý vụ này theo hướng trauma bonding, vòng lặp liên thế hệ, người phụ nữ trẻ thiếu chỗ dựa và đó là những phân tích có giá trị, đáng đọc, đáng suy ngẫm cho những ca chưa đến mức tử vong. Nhưng với một vụ án mà nạn nhân đã chết, mà người mẹ đã có nhiều cơ hội cứu con và đã từ chối từng cơ hội một, thì việc nhanh chóng đặt cô ta vào khung "cũng là một nạn nhân" là một sự bất công với đứa trẻ thật sự đã chết.

Bé H. mới 4 tuổi. Em không có khái niệm trauma bonding. Em không có khái niệm vòng lặp liên thế hệ. Em chỉ biết một điều rất đơn giản: Mẹ là người đáng lẽ phải bảo vệ em. Và mẹ đã không. Hơn thế, mẹ còn trực tiếp đánh em, để mặc người đàn ông kia siết chặt em, rồi bỏ đi khi em đang giãy giụa.

Pháp luật đã làm đúng khi khởi tố Bàn Thị Tâm tội Giết người chứ không phải tội Không tố giác hay Hành hạ con. Cộng đồng cũng cần làm đúng phần của mình: Đừng vội đổ lỗi cho hoàn cảnh, đừng vội tìm cho cô ta một cái nhãn tâm lý học để giảm nhẹ. Trước khi nói cô ta "bị thao túng", hãy nhớ rằng có hàng triệu phụ nữ trẻ khác, trong những hoàn cảnh khó khăn không kém, vẫn giữ con mình an toàn vì họ chọn như vậy.

Lựa chọn là thứ phân biệt người mẹ với một con vật bản năng. Và Bàn Thị Tâm đã có lựa chọn của mình. Cái chết của bé H. không phải một bi kịch của số phận. Đó là kết quả trực tiếp của những lựa chọn lặp đi lặp lại trong suốt một tháng cộng với một câu khai bình tĩnh đến lạnh người, kết thúc bằng lời cầu chúc cho linh hồn đứa trẻ "đầu thai vào nơi khác tốt hơn".

Vâng, có thể cháu sẽ đầu thai vào nơi tốt hơn. Bất kỳ nơi nào cũng tốt hơn nơi cháu đã ở 3 tháng cuối đời.