Quyền nghỉ ngơi của phụ nữ bị thu hẹp từ những việc không lương. Ảnh minh họa: AI

Trong đời sống thường nhật, những công việc như nấu ăn, dọn dẹp, chăm sóc con cái, người già hay hỗ trợ tinh thần cho các thành viên gia đình thường được xem là “việc không tên”. Không hợp đồng, không thù lao, không giờ giấc cụ thể, nhưng chính những công việc này lại duy trì nhịp vận hành của mỗi gia đình và, rộng hơn, của cả nền kinh tế.

Đó là lao động chăm sóc không lương một dạng lao động diễn ra ngoài khuôn khổ thị trường nhưng mang giá trị thiết yếu. Khi bữa ăn được chuẩn bị, trẻ em được chăm sóc, người cao tuổi được quan tâm, các thành viên khác trong gia đình mới có thể yên tâm học tập, làm việc và tham gia đời sống xã hội. Nói cách khác, phần việc âm thầm này chính là nền tảng giúp các hoạt động kinh tế có trả công được vận hành trơn tru.

Tuy nhiên, sự phân bổ loại lao động này lại không đồng đều. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng phụ nữ đang gánh phần lớn khối lượng công việc chăm sóc không lương. Theo thống kê của Charmes, phụ nữ thực hiện khoảng 76,4% tổng khối lượng công việc này trên toàn cầu, trong khi nam giới chỉ đảm nhận 23,6%. Dữ liệu từ ILO và UNDP cũng cho thấy phụ nữ dành trung bình 4 giờ 25 phút mỗi ngày cho công việc chăm sóc, cao gấp nhiều lần so với 1 giờ 23 phút của nam giới ngay cả khi họ vẫn tham gia lao động có trả công.

Sự chênh lệch này không đơn thuần là kết quả của lựa chọn cá nhân. Theo phân tích của UN Women, nó phản ánh những chuẩn mực xã hội và khuôn mẫu giới đã ăn sâu từ lâu đời. Mô hình “đàn ông là trụ cột kinh tế, phụ nữ là người chăm sóc” vẫn tiếp tục chi phối cách phân công vai trò trong gia đình. Trong bối cảnh đó, việc nam giới tham gia việc nhà thường được nhìn nhận như sự “giúp đỡ”, thay vì trách nhiệm bình đẳng.

Hệ quả là khối lượng công việc chăm sóc mà phụ nữ đảm nhận gần như không có giới hạn rõ ràng. Không có giờ bắt đầu hay kết thúc, không có “ca làm việc” cụ thể, lao động chăm sóc dễ dàng lấp đầy toàn bộ quỹ thời gian trong ngày. Từ đây, một vấn đề ít được gọi tên dần hiện ra đo là quyền được nghỉ ngơi của phụ nữ.

Về nguyên tắc, nghỉ ngơi là một quyền cơ bản của con người. Tuy nhiên, trên thực tế, quyền này thường chỉ được hiểu trong khuôn khổ lao động có trả công gắn với giờ làm việc, ngày nghỉ hay chế độ phép. Cách tiếp cận này vô tình bỏ qua hàng triệu phụ nữ đang làm việc không lương mỗi ngày, không có khái niệm “tan ca” hay thời gian nghỉ được bảo đảm.

Đáng nói, tình trạng thiếu hụt thời gian nghỉ ngơi của phụ nữ hiếm khi được coi là một vấn đề xã hội. Trong nhiều gia đình, việc phụ nữ luôn bận rộn được xem là bình thường, thậm chí là biểu hiện của sự đảm đang. Sự chấp nhận này khiến lao động chăm sóc không lương tiếp tục nằm ngoài tầm nhìn của chính sách, dù ảnh hưởng của nó đối với chất lượng sống và quyền con người là không thể phủ nhận.

Khi đặt lao động chăm sóc không lương trong mối liên hệ với quyền nghỉ ngơi, một khoảng trống chính sách trở nên rõ ràng. Quyền có thể tồn tại trên giấy tờ, nhưng nếu thiếu điều kiện để thực hiện, nó khó trở thành hiện thực. Với nhiều phụ nữ, quyền nghỉ ngơi không bị tước bỏ một cách trực tiếp, mà bị bào mòn dần theo thời gian bởi những trách nhiệm không tên.

Bất bình đẳng này có tính cấu trúc và được tái tạo qua nhiều thế hệ. Ngay từ nhỏ, trẻ em gái thường được kỳ vọng tham gia việc nhà, chăm sóc người khác, trong khi trẻ em trai ít chịu áp lực tương tự. Những kỳ vọng này tiếp tục theo họ đến tuổi trưởng thành, định hình lựa chọn và hành vi, khiến phụ nữ dễ chấp nhận vai trò chăm sóc như một lẽ tự nhiên.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở việc thiếu thời gian nghỉ ngơi. Khi phải dành nhiều thời gian cho công việc gia đình, phụ nữ thường gặp bất lợi trong tiếp cận việc làm ổn định và cơ hội thăng tiến. Trong khi đó, nam giới có điều kiện tập trung hơn vào sự nghiệp. Khoảng cách về thời gian dẫn đến khoảng cách về thu nhập, vị thế và tiếng nói trong xã hội.

Trong bối cảnh đó, quyền được nghỉ ngơi thường là yếu tố bị hy sinh đầu tiên. Sự mệt mỏi, quá tải của phụ nữ đôi khi lại bị nhìn nhận như biểu hiện của đức hy sinh, thay vì là dấu hiệu của một bất bình đẳng cần được giải quyết.

Tại Việt Nam, thực trạng này cũng không ngoại lệ. Theo báo cáo năm 2023 về bình đẳng giới, phụ nữ dành trung bình khoảng 2,3 giờ mỗi ngày cho công việc nhà, cao gấp 1,8 lần nam giới. Điều tra lao động năm 2024 cho thấy phụ nữ làm việc nhà khoảng 15,5 giờ mỗi tuần, trong khi con số này ở nam giới là 8,6 giờ.

Dù vậy, trong những năm qua, hệ thống chính sách đã có nhiều bước tiến. Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 đặt mục tiêu giảm khoảng cách thời gian làm việc nhà giữa nam và nữ. Các luật liên quan như Luật Bình đẳng giới, Luật Hôn nhân và Gia đình đều nhấn mạnh trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình.

Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay vẫn chủ yếu coi chăm sóc là trách nhiệm nội bộ của gia đình. Khi các dịch vụ chăm sóc công còn hạn chế và cơ chế khuyến khích nam giới tham gia chưa đủ mạnh, phần lớn gánh nặng vẫn đặt lên vai phụ nữ. Điều này khiến quyền nghỉ ngơi của họ tiếp tục bị thu hẹp, không phải do thiếu quy định, mà do thiếu điều kiện thực thi.

Để thay đổi thực trạng này, cần một cách nhìn khác, coi lao động chăm sóc không lương là một vấn đề xã hội và nhân quyền, thay vì chỉ là chuyện riêng của từng gia đình. Việc ghi nhận giá trị của loại lao động này, phát triển dịch vụ chăm sóc công, khuyến khích nam giới chia sẻ trách nhiệm và lồng ghép yếu tố thời gian nghỉ ngơi vào chính sách là những hướng đi cần thiết.

Quyền được nghỉ ngơi của phụ nữ sẽ chỉ thực sự được bảo đảm khi trách nhiệm chăm sóc được phân bổ công bằng hơn. Khi đó, những khoảng thời gian nghỉ ngơi không còn là điều xa xỉ, mà trở thành một phần bình thường và chính đáng trong cuộc sống đúng với ý nghĩa vốn có của một quyền con người.