Vừa qua, UNESCO công bố báo cáo cấp châu lục mang tên “Đầu tư vào phụ nữ trong khoa học: Tác động kinh tế của nguồn tài trợ công ở châu Phi”, mở ra một hướng tiếp cận mới trong thúc đẩy bình đẳng giới trong lĩnh vực STEM. Thay vì dừng ở những lời kêu gọi mang tính biểu tượng, báo cáo lần này tập trung vào dữ liệu và bằng chứng kinh tế nhằm chứng minh vai trò của phụ nữ trong khoa học đối với sự phát triển bền vững của châu Phi.

Sự kiện quy tụ đại diện các quốc gia thành viên, tổ chức khu vực và nhiều đối tác quốc tế, trong bối cảnh châu Phi đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo. Thông điệp xuyên suốt được đưa ra là đầu tư cho phụ nữ trong khoa học không còn đơn thuần là vấn đề hòa nhập xã hội, mà đã trở thành điều kiện quan trọng để bảo đảm năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế lâu dài của các quốc gia.

Tiến sĩ Rita Bissoonauth, Đại sứ Liberata Mulamula và bà Doris Mpoumou. Ảnh: UNESCO

Phát biểu tại lễ công bố, Tiến sĩ Rita Bissoonauth, Giám đốc Văn phòng UNESCO tại Ethiopia, nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển từ các hoạt động vận động chính sách sang những quyết sách cụ thể dựa trên bằng chứng khoa học. Theo bà, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chỉ có thể phát huy đầy đủ tiềm năng khi phụ nữ được tiếp cận bình đẳng với giáo dục, nghiên cứu và cơ hội lãnh đạo.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng thuận từ nhiều đại diện cấp cao tham dự hội nghị, trong đó có Đại sứ Liberata Mulamula, Đặc phái viên của Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi về Phụ nữ, Hòa bình và An ninh; bà Doris Mpoumou, Đại diện đặc biệt của UN Women tại Liên minh châu Phi và UNECA; cùng Tiến sĩ Helen Nigussie, Phó Giáo sư Di truyền học và Tin sinh học. Các ý kiến tại hội nghị cho rằng bất bình đẳng giới trong khoa học đang trực tiếp làm suy giảm năng lực đổi mới và tăng trưởng của nhiều quốc gia châu Phi.

Điểm đáng chú ý của báo cáo nằm ở mô hình kinh tế lượng do Giáo sư Adama Sow Badji và nhóm nghiên cứu tại Đại học Cheikh Anta Diop phát triển. Lần đầu tiên, tác động kinh tế của việc đầu tư cho phụ nữ trong khoa học được lượng hóa rõ ràng bằng các số liệu cụ thể. Theo nghiên cứu, nếu tăng 10% đầu tư vào giáo dục đại học dành riêng cho phụ nữ, GDP quốc gia có thể tăng thêm 12,8%, đồng thời lĩnh vực dịch vụ mở rộng khoảng 14%.

Ngược lại, việc chậm tháo gỡ các rào cản giới được ước tính khiến khu vực châu Phi cận Sahara thất thoát khoảng 105 tỷ USD mỗi năm. Báo cáo cho rằng những tổn thất này không xuất phát từ việc thiếu nhân lực chất lượng cao mà chủ yếu đến từ các rào cản mang tính cấu trúc kéo dài nhiều năm.

Ông Hambani Masheleni, UNESCO Addis Ababa. Ảnh: UNESCO

UNESCO chỉ ra rằng nhiều quốc gia vẫn thiếu hệ thống dữ liệu phân tách theo giới trong hoạch định chính sách khoa học và công nghệ. Bên cạnh đó, tình trạng quấy rối và phân biệt đối xử trong môi trường nghiên cứu tiếp tục ảnh hưởng lớn tới sự phát triển nghề nghiệp của các nhà khoa học nữ. Theo số liệu được dẫn trong báo cáo, gần một nửa số nhà khoa học nữ trên toàn cầu từng đối mặt với quấy rối tình dục, kéo theo tác động tiêu cực đến khả năng thăng tiến và đóng góp học thuật.

Trong bối cảnh đó, UNESCO kêu gọi các quốc gia châu Phi triển khai cải cách trên ba phương diện trọng tâm. Thứ nhất là nâng cao trách nhiệm giải trình của chính phủ thông qua việc xây dựng cơ chế ngân sách và hệ thống đánh giá hiệu quả có tính đến yếu tố giới trong các chiến lược khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thứ hai là cải cách thể chế nhằm tạo điều kiện để phụ nữ tiếp cận quyền sở hữu trí tuệ, tham gia lãnh đạo khoa học cấp cao và được bảo vệ quyền tự do học thuật. Thứ ba là thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân nhằm thu hẹp khoảng cách giữa các nghiên cứu do phụ nữ dẫn dắt với nguồn vốn đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ số và đổi mới sáng tạo có tốc độ tăng trưởng cao.

Thông qua Sáng kiến Phụ nữ trong Khoa học (WiS), UNESCO cho biết sẽ đóng vai trò điều phối ở cấp châu lục nhằm kết nối các chương trình riêng lẻ thành một mạng lưới thống nhất, có cơ chế giám sát và đánh giá minh bạch. Sáng kiến này được xây dựng phù hợp với Chương trình nghị sự 2063 của Liên minh châu Phi, chiến lược STISA 2034 và các mục tiêu phát triển bền vững trong Chương trình nghị sự 2030 của Liên Hợp Quốc.

Theo UNESCO, tương lai phát triển của châu Phi phụ thuộc lớn vào khả năng khai thác hiệu quả nguồn lực trí tuệ của toàn xã hội. Trong đó, đầu tư cho phụ nữ trong khoa học không chỉ mang ý nghĩa thúc đẩy bình đẳng giới mà còn là lựa chọn chiến lược để tăng năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế bền vững trong dài hạn.