Tình mẫu tử có lẽ là thứ tình cảm được ca ngợi nhiều nhất trên đời. Người ta dường như mặc định rằng: chỉ cần một người phụ nữ trở thành mẹ, cô ấy sẽ tự nhiên có tình yêu vô điều kiện dành cho con; tình mẹ là hy sinh, là cho đi, là bao dung, không được phép tồn tại sự chán ghét hay tổn thương.

Nhưng thực tế nuôi dạy con cái lại không hoàn toàn như vậy.

Trên MXH, không khó bắt gặp những bình luận cảm xúc mà họ gọi là “sự thù ghét với con”: “Chỉ cần nhìn thấy con là tôi bực bội, kiệt quệ, thậm chí muốn biến mất.”

Ngay sau đó, họ lại chìm trong cảm giác tội lỗi: “Mình bị làm sao thế này?”; “Có phải mình không xứng làm mẹ?”; “Có phải mình đã có lỗi với con không?”

Nhưng trên thực tế, nhà tâm lý học Donald Winnicott - một trong những chuyên gia nổi tiếng nhất trong lĩnh vực trị liệu tâm lý trẻ em từng chỉ ra rằng:

Việc người mẹ xuất hiện cảm giác ghen tị, khó chịu, hối hận hay chán ghét con cái là điều hoàn toàn bình thường.

Phần lớn cảm giác tội lỗi của các bà mẹ đến từ việc những cảm xúc ấy không phù hợp với kỳ vọng xã hội về hình mẫu “người mẹ toàn năng”: Phải yêu con vô điều kiện, phải hy sinh hết mình và còn phải tận hưởng quá trình ấy; dường như chỉ cần có “sức mạnh của tình mẫu tử” là có thể vượt qua mọi khó khăn.

Nhưng người mẹ không cần phải toàn năng.

Winnicott từng đưa ra khái niệm: “Good enough mother” - người mẹ “đủ tốt”.

Có thể hiểu đơn giản là: Làm mẹ không cần hoàn hảo. Được 60 điểm đã là đủ tốt rồi.

(Lưu ý: trong lý thuyết của Winnicott, khái niệm này đôi khi dùng để chỉ người chăm sóc chính cho đứa trẻ, không chỉ riêng mẹ ruột.)

Người mẹ hoàn toàn có thể “ghét” con mình

Từ năm 2008 đến 2013, nhà xã hội học người Israel Orna Donath thực hiện một cuộc nghiên cứu về chủ đề: “Hối hận vì trở thành mẹ”.

Một trong những người tham gia nghiên cứu là Sophia, mẹ của hai đứa trẻ từ 1 đến 5 tuổi.

Cô nói: “Tôi không cảm nhận được thứ tình yêu dành cho trẻ nhỏ giống như người khác. Khi nhìn thấy em bé, tôi cảm thấy bồn chồn, khó chịu. Tôi có thể giả vờ dịu dàng và ấm áp như mọi người, nhưng sâu trong lòng… tôi thấy sợ chính bản thân mình.”

Qua phỏng vấn chuyên sâu với 23 bà mẹ, Orna Donath nhận thấy rất nhiều người đều mang tâm lý mâu thuẫn: Họ yêu con, muốn trở thành người mẹ tốt, nhưng vẫn có những khoảnh khắc hối hận vì đã làm mẹ.

Từ lâu xã hội vẫn quen với những câu như: “Phụ nữ vốn yếu mềm, làm mẹ rồi sẽ mạnh mẽ”;  “Mẹ là siêu nhân”; “Thượng đế không thể ở khắp mọi nơi nên đã tạo ra mẹ”.

Người ta luôn mô tả tình mẫu tử như một thứ tình yêu thiêng liêng, cao cả và không tì vết.

Chính cách nhìn ấy khiến sự hy sinh của người mẹ bị xem là điều hiển nhiên, còn những khó khăn và tổn thương của hành trình làm mẹ lại thường bị lướt qua rất nhanh. Sự “thần thánh hóa” vai trò làm mẹ khiến nhiều phụ nữ không dám thừa nhận những cảm xúc “không yêu thương”.

Winnicott cũng từng nhận ra điều này.

Ông cho rằng xã hội đã lý tưởng hóa vai trò của người mẹ quá mức: Bất kỳ công việc nào cũng có lúc thất vọng, mệt mỏi và chán ghét, vậy tại sao làm mẹ lại phải là ngoại lệ?

Ông từng liệt kê hàng loạt lý do khiến một người mẹ có thể nảy sinh cảm xúc tiêu cực với con: Mang thai và sinh nở đều là quá trình đầy nguy hiểm. Khi cho con bú, mẹ có thể bị con cắn đau. Đứa trẻ không biết ơn sự hy sinh của mẹ, thậm chí thường xuyên khiến mẹ thất vọng và nghi ngờ chính mình. Trong quá trình trưởng thành, con liên tục đặt ra những nhu cầu mới, lấy đi sự tự do và thời gian riêng của mẹ…

Những cảm xúc ấy hoàn toàn chân thật và bình thường.

Quan trọng hơn, chúng cần được phép nói ra và được nhìn nhận. Bởi bản thân sự “thù ghét” không đáng sợ, nó là một phần tự nhiên của các mối quan hệ thật. Điều đáng sợ là khi xã hội ép người mẹ phải “chỉ được yêu con”, khiến họ phải đè nén mọi oán giận xuống sâu bên trong.

Khi đó, sự hy sinh sẽ dần biến thành áp lực.

Bạn có từng nghe những câu như: “Mẹ đã vất vả thế này, sao con còn làm mẹ thất vọng?”; “Nếu không vì con thì mẹ đã…”

Khi người mẹ không được phép thể hiện sự tổn thương, tình yêu rất dễ biến thành sự hy sinh đầy oán trách. Và cảm giác tội lỗi ấy sẽ đè nặng lên đứa trẻ suốt nhiều năm.

Chấp nhận rằng bản thân sẽ luôn có lúc khiến con thất vọng

Áp lực của người mẹ không chỉ nằm ở việc “phải làm mẹ tốt”. Mà còn bởi tiêu chuẩn của một “người mẹ tốt” ngày nay ngày càng cao hơn. Mẹ không chỉ cần chăm con tốt, nuôi dạy khoa học, mà còn phải: xinh đẹp, giữ dáng, cân bằng sự nghiệp và gia đình, sống tinh tế, không được quá “đậm mùi mẹ bỉm”.

Giáo sư xã hội học Thẩm Dịch Phi (Đại học Phục Đán) từng phân tích hình tượng “hot mom” trên truyền thông và cho rằng: Thoạt nhìn, hình tượng ấy giống như đang giải phóng phụ nữ, nhưng thực tế lại đang đặt thêm áp lực lên các bà mẹ. Nó biến những khó khăn mang tính cấu trúc của việc làm mẹ thành trách nhiệm cá nhân. Khiến phụ nữ càng sợ mình “chưa đủ tốt”.

Từ rất sớm, Winnicott đã nhận ra áp lực từ hình mẫu “người mẹ hoàn hảo”. Và ông nói với các bà mẹ một điều rất quan trọng: “Đừng lo. Dù sao thì rồi bạn cũng sẽ khiến con thất vọng thôi.”

Trong một bức thư gửi bạn mình, ông giải thích rằng: Người mẹ “đủ tốt” trước hết phải là một con người thật. Điều tốt nhất cô ấy có thể làm không phải là hoàn hảo, mà là “đủ tốt”.

Điều đó có nghĩa: Trong quá trình nuôi dạy con, chắc chắn sẽ có những lúc người mẹ khiến con thất vọng. Điều này không chỉ không thể tránh khỏi, mà còn rất cần thiết. Bởi thứ đứa trẻ cần không phải là một người mẹ hoàn hảo. Mà là một người thật.

Một người mà đứa trẻ hiểu rằng: cha mẹ cũng có lúc thành công, cũng có lúc thất bại, nhưng họ vẫn luôn ở bên cạnh mình. Winnicott cho rằng một trong những nhiệm vụ của cha mẹ là giúp trẻ hiểu thế giới thực. Mà thế giới thực thì không phải lúc nào cũng vận hành đúng như mong muốn của trẻ.

Có những nhu cầu sẽ không được đáp ứng ngay lập tức. Có những điều không hoàn hảo.

Khi cha mẹ dám chấp nhận việc mình sẽ khiến con thất vọng, đồng thời cũng chấp nhận rằng con đôi khi sẽ khiến mình thất vọng, mối quan hệ giữa hai bên mới thật sự trở nên chân thật.

Và đứa trẻ cũng dần học được khả năng thích nghi với những điều không như ý trong cuộc sống.

Người mẹ phải có cuộc sống riêng thì con mới trưởng thành độc lập

Trong bài tản văn “Tiễn biệt” của Long Ứng Đài có một câu rất nổi tiếng: “Quan hệ cha mẹ con cái thực chất là quá trình bạn đứng nhìn bóng lưng con ngày càng đi xa khỏi mình.”

Quan hệ giữa cha mẹ và con cái vốn là một mối quan hệ cần dần “kết thúc”. Khi con còn nhỏ, mẹ cần mang đến cho con cảm giác an toàn tuyệt đối. Nhưng khi con lớn lên, người mẹ cũng cần dần thoát khỏi trạng thái ấy, bắt đầu quay lại với nhu cầu và cuộc sống của chính mình.

Chỉ như vậy đứa trẻ mới thật sự trưởng thành độc lập.

Winnicott chia quá trình phát triển tâm lý của trẻ thành ba giai đoạn:

1. Giai đoạn phụ thuộc tuyệt đối

Ở giai đoạn này, em bé hoàn toàn phụ thuộc vào mẹ.

Người mẹ cần dành phần lớn năng lượng để chăm sóc, bảo vệ và đáp ứng nhu cầu của con.

Một em bé được chăm sóc tốt sẽ hình thành cảm giác: “Thế giới này an toàn”.

2. Giai đoạn phụ thuộc tương đối

Khoảng từ 6 tháng đến 2 tuổi, trẻ bắt đầu nhận ra mình đang phụ thuộc vào mẹ. Lúc này, mẹ không cần đáp ứng ngay lập tức mọi nhu cầu nữa, mà có thể để con học cách chờ đợi.

Ví dụ: con khóc vài phút rồi mẹ mới pha sữa, con hiểu rằng mẹ không biến mất, chỉ là đang bận.

Trẻ sẽ dần học được: “Mẹ có thể không đáp ứng ngay, nhưng mẹ sẽ không bỏ rơi mình”.

3. Giai đoạn hướng tới độc lập

Từ khi biết đi đến tuổi thiếu niên, trẻ bắt đầu mở rộng thế giới xã hội của mình. Lúc này, cha mẹ cần xây dựng quan hệ hợp tác với con thông qua giải thích và giao tiếp.

Ví dụ: “Hôm nay mẹ cũng mệt, con có thể tự chơi một lúc không?” “Hôm qua mẹ ăn món con thích rồi, hôm nay mình ăn món mẹ thích nhé?”

Quan hệ giữa cha mẹ và con cái dần trở thành mối quan hệ giữa hai cá thể độc lập.

Winnicott cho rằng: Người mẹ cần có khả năng “rút lui đúng lúc”. Có những người mẹ rất giỏi ở giai đoạn đầu, luôn đáp ứng mọi nhu cầu của con nhưng lại không thể để con chịu những thất vọng vừa phải khi lớn lên.

Sự hy sinh một chiều ấy thật ra không có lợi cho sự phát triển tâm lý của trẻ.

Chỉ khi người mẹ biết yêu thương chính mình, đứa trẻ mới có cơ hội trở thành một con người độc lập.

Sự tự trách và nghi ngờ bản thân thật ra là dấu hiệu của một người mẹ “đủ tốt”

Cuối cùng, điều muốn nói nhất là: Nếu bạn thường xuyên cảm thấy tự trách, day dứt hay nghi ngờ bản thân trong hành trình làm mẹ, điều đó không có nghĩa bạn là người mẹ tồi.

Ngược lại, rất có thể bạn chính là một người mẹ “đủ tốt”.

Ngoài vai trò nhà phân tâm học, Winnicott còn là bác sĩ nhi khoa với hơn 20 năm kinh nghiệm.

Ông nhận thấy rằng: Những bà mẹ có cảm giác tội lỗi thường là những người rất có trách nhiệm với con. Nhiều người đưa con đi khám chỉ vì những chuyện rất nhỏ: Ví dụ hôm qua con va đầu nhẹ nhưng mẹ vẫn lo lắng mất ngủ.

Winnicott cho rằng: Chính cảm giác bất an ấy cho thấy người mẹ thật sự quan tâm tới sự an toàn của con. Người mẹ “đủ tốt” là người: nhạy cảm với nhu cầu của con, sẵn sàng đáp ứng khi con cần.

So với một người hoàn toàn thờ ơ trước cảm xúc của trẻ, một người mẹ biết day dứt, biết lo lắng và muốn chịu trách nhiệm thật ra đã là “đủ tốt” rồi.

Vì vậy, điều các bà mẹ cần không phải là ép mình trở nên hoàn hảo để được công nhận. Mà là được phép trở thành một con người thật: được mệt mỏi, được chán nản, được nói ra cảm xúc thật, và được nhận sự hỗ trợ thực tế từ những người xung quanh.

Bởi trước khi là “mẹ”, cô ấy cũng chỉ là một con người bằng xương bằng thịt mà thôi.

Nguồn: Sohu