Từ nguyên liệu địa phương đến nguồn lực phát triển

Trong nhiều năm, khi nhắc đến khởi nghiệp, người ta thường nghĩ đến những ứng dụng công nghệ, những văn phòng hiện đại giữa các đô thị lớn hay những mô hình kinh doanh số tăng trưởng thần tốc. Thế nhưng, ở một lát cắt khác của nền kinh tế, một thế hệ doanh nhân trẻ đang âm thầm tạo nên những cuộc cách mạng từ chính ruộng đồng, làng nghề, rừng núi và những sản vật bản địa của Việt Nam.

Họ không khởi nghiệp bằng những ý tưởng xa vời. Họ bắt đầu từ trái dừa, mật hoa dừa, hạt cà phê, cây dược liệu, nông sản địa phương hay những giá trị văn hóa lâu đời của cộng đồng. Điều khác biệt là họ biết kết hợp những tài nguyên tưởng chừng quen thuộc ấy với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và tư duy thị trường hiện đại để tạo ra những sản phẩm có khả năng cạnh tranh không chỉ trong nước mà còn trên thị trường quốc tế.

Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA) cùng Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất Lượng Cao tổ chức suốt hơn một thập kỷ qua.

Chuyên gia tập huấn kiến thức cần thiết cho doanh nghiệp khởi nghiệp.

Bước sang năm thứ 12, chương trình không đơn thuần là một cuộc thi tìm kiếm ý tưởng mới mà đã trở thành một hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp tương đối hoàn chỉnh, nơi những dự án non trẻ được đào tạo, cố vấn, kết nối thị trường và từng bước trưởng thành thành các doanh nghiệp thực thụ.

Theo bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất Lượng Cao, khi khởi động chương trình cách đây 12 năm, công thức ban đầu rất đơn giản: tài nguyên bản địa cộng với công nghệ mới.

Nhưng qua thời gian, khái niệm “tài nguyên bản địa” đã được mở rộng đáng kể. Nếu trước đây người ta chỉ nghĩ đến nguyên liệu địa phương thì nay tài nguyên bản địa còn bao gồm tri thức, kỹ năng lao động, văn hóa cộng đồng và những giá trị tích lũy qua nhiều thế hệ. Chính những yếu tố này đã trở thành nền tảng quan trọng để hình thành các mô hình kinh doanh bền vững.

Sự thay đổi trong cách tiếp cận ấy phản ánh một xu hướng lớn của kinh tế thế giới: phát triển không còn dựa vào khai thác tài nguyên thô mà dựa vào khả năng gia tăng giá trị cho tài nguyên.

Một trái dừa có thể chỉ là nông sản thông thường nếu bán dưới dạng nguyên liệu. Nhưng khi được nghiên cứu, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và ứng dụng công nghệ hiện đại, nó có thể trở thành sản phẩm xuất khẩu có giá trị gấp nhiều lần.

Điều tương tự cũng diễn ra với rất nhiều sản phẩm nông nghiệp Việt Nam. Những doanh nghiệp trẻ tham gia Khởi nghiệp Xanh đang chứng minh rằng lợi thế cạnh tranh của Việt Nam không nằm ở việc bán những gì mình có, mà nằm ở cách biến những gì mình có thành sản phẩm khác biệt và có giá trị cao hơn.

Khi doanh nông trở thành lực lượng tiên phong của kinh tế xanh

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của phong trào khởi nghiệp xanh là sự xuất hiện của lớp doanh nhân nông nghiệp thế hệ mới. Họ không còn là những người sản xuất đơn thuần mà đang trở thành những nhà sáng tạo, nhà nghiên cứu và nhà quản trị.

Sau hơn 11 mùa tổ chức, chương trình đã thu hút gần 1.800 dự án từ 32 tỉnh thành, tổ chức hàng trăm hoạt động đào tạo, kết nối và xúc tiến thương mại. Nhiều dự án đã phát triển thành doanh nghiệp có năng lực xuất khẩu và tạo tác động tích cực đến cộng đồng địa phương.

Điều đáng chú ý là mạng lưới khởi nghiệp xanh hiện không chỉ tập trung ở TP.HCM hay Đồng bằng sông Cửu Long mà đã lan tỏa tới nhiều địa phương vùng cao như Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang hay Lào Cai. Đó là minh chứng cho thấy khởi nghiệp không còn là cuộc chơi riêng của các đô thị lớn.

Khách tham dự trải nghiệm sản phẩm khởi nghiệp xanh.

Ở bất cứ nơi đâu có tài nguyên bản địa, có con người dám đổi mới và có khát vọng tạo ra giá trị, ở đó có thể xuất hiện những mô hình kinh doanh thành công.

Những câu chuyện như Sokfarm hay Ecoco là ví dụ điển hình. Từ những sản phẩm gắn liền với cây dừa, các doanh nghiệp này đã đầu tư mạnh vào nghiên cứu phát triển (R&D), ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước mở rộng ra thị trường quốc tế. Chính sự kiên trì với đổi mới sáng tạo đã giúp họ trở thành những mô hình tiêu biểu được nhiều tổ chức nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp nhắc đến.

Thành công của họ cho thấy khởi nghiệp xanh không phải là một phong trào mang tính thời điểm mà là con đường phát triển dài hạn.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, có sản phẩm tốt mới chỉ là điều kiện cần. Bà Trần Thị Lan Anh, Cố vấn chiến lược về M&A và tăng trưởng thị trường quốc tế, cho rằng rất nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp gặp khó khăn sau khi đã tìm được khách hàng và tạo ra doanh thu ổn định.

Họ bán được hàng nhưng thiếu tiền mặt. Họ có doanh số nhưng không giữ được nhân sự. Họ có cơ hội mở rộng nhưng hệ thống vận hành không theo kịp. Nguyên nhân sâu xa nằm ở việc doanh nghiệp chưa xây dựng được nền tảng quản trị phù hợp với quy mô phát triển mới.

Ở giai đoạn đầu, mọi việc có thể xoay quanh người sáng lập. Nhưng khi doanh nghiệp lớn lên, mô hình vận hành dựa vào cá nhân sẽ trở thành rào cản. Do đó, bài toán quan trọng nhất không còn là bán được sản phẩm mà là xây dựng hệ thống.

Một doanh nghiệp muốn phát triển bền vững cần có cơ cấu tổ chức rõ ràng, quy trình vận hành hiệu quả, hệ thống quản trị tài chính minh bạch và môi trường làm việc đủ sức giữ chân nhân tài. Đó chính là bước chuyển từ tư duy “làm để tồn tại” sang tư duy “xây dựng để phát triển”.

Nếu như giai đoạn đầu của phong trào khởi nghiệp chủ yếu tập trung vào việc tạo ra sản phẩm thì hiện nay, mục tiêu đã được nâng lên một nấc mới: đưa sản phẩm Việt ra thế giới.

Theo bà Vũ Kim Hạnh, ba từ khóa trọng tâm của Khởi nghiệp Xanh năm 2026 là xuất khẩu, nghiên cứu phát triển (R&D) và phát triển bền vững. Đây cũng là ba yếu tố đang định hình tương lai của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do mở ra nhiều cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế, những doanh nghiệp biết đầu tư cho chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và phát triển thương hiệu sẽ có nhiều lợi thế hơn.

Các chuyên gia chia sẻ tại chương trình.

Ông Trần Hữu Đức, Trợ lý Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Trung Nguyên Legend, nhận định thế hệ doanh nhân trẻ hiện nay không chỉ có tinh thần sáng tạo mà còn sở hữu khả năng kết nối nguồn lực, tiếp cận tri thức và ứng dụng công nghệ tốt hơn nhiều so với các thế hệ trước.

Sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số cùng các hệ sinh thái khởi nghiệp đang giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa doanh nghiệp Việt Nam và thị trường quốc tế.

Đó cũng là lý do cuộc thi năm nay đưa nhiều nội dung mới như ứng dụng AI, IoT trong sản xuất, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và chiến lược phát triển thị trường vào chương trình đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp.