Mới sau vài năm sau dịch giã, ký ức covid trôi trong lãng quên. Tôi nhìn mấy bông hoa thược dược trong mấy cái chum ở sân chả cần biết tôi đang buồn nhớ bạn, nó vẫn nở thắm thiết cùng với hoa mộc, hoa hải đường.

Áp Tết vài năm trước, bạn tôi đội mũ len đến thăm, da mặt xanh xao, chỉ có ánh mắt ánh lên sự tinh anh rớt lại.

“Kiếm được gói chè đinh và quyển sách của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh mang cho em đọc”- chị Kim nói thay câu chào. Chị Kim - cánh biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ hay gọi chị thân mật là “mẫu Kim” trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh.

Chị là người đọc kỹ, hâm mộ và quý trọng một nhà văn viết về Hà Nội, về lịch sử. Chị thích tiểu thuyết Ngõ nghèo của nhà văn đàn anh, những góc phố, nẻo đường, đến nỗi nhớ mưa phùn gió bấc. Thích nữa là khi pha trà, nhìn tay chị Kim nâng chén trà cũng thích lắm, chị nhấp ngụm trà nhỏ rồi cùng nói chuyện về Hà Nội cũ với nhau. Chị Kim từng mê gốm Quang, gốm Nhung, chị nói chiếc bình nhỏ này mệnh thổ cắm với hoa thược dược đỏ và vàng, thêm mấy viên đá trắng cho vào bình là đủ phong thủy ngũ hành.

Chị Kim đọc rộng, đi nhiều, làm mẹ đơn thân hai mươi năm chắng cần danh phận. Chị làm chủ cuộc đời mình từ kinh tế, đến bài trí, thẩm mỹ. Ngôi nhà có hai mẹ con rất đẹp và có lẽ ai sống trong khung cảnh văn hóa ấy, ấm áp ấy cũng muốn trở về ngay nhà mình. Chị tính toán và trang trí không gian sống của mình thì đến một nhà văn già đến chơi cũng phải thốt lên: “Đàn bà  như này dễ mấy ai”. Hình như chị làm chủ cuộc đời mình và xem mọi thứ vật chất đã rất nhẹ.

Chị thích ngồi uống chè nhắc nhiều chuyện về Hà Nội cũ. Chuyện cũ, ngày mới. Mới hôm nào tóc chị còn đen và dài, chị giơ tay vén tóc, dáng thanh thoát, mảnh mai, với phong thái  thư thả pha chè, rồi nâng hai tay mời khách, dù khách là người nhỏ tuổi hơn. Ý tứ, từ cái nết dâng trà dù cử chỉ nhỏ cũng cho ta hay, chị được dạy dỗ rất nề nếp từ một gia đình gia giáo. Bây giờ chị vẫn pha trà và dâng trà cho cha mẹ lúc sáng sớm.

Chị nói khe khẽ: “Thời trẻ của mình, làm mẹ đơn thân thật mệt, nhưng cũng qua được”.

Không có danh phận, người đời nói ra nói vào, chị cũng bỏ ngoài cánh cửa. “Con trai mình vẫn lớn và trưởng thành !” – chị Kim nói - “Chị hỏi em còn nhớ cuốn tiểu thuyết Đèn không hắt bóng không? Nhớ dịch giả Cao Xuân Hạo, ông dịch hay quá, chị rất thích nhân vật bác sĩ Na Ô Ê, nhân vật này ám ảnh chị suốt, còn đọc Người đọc thì tác giả giấu vấn đề khéo đến nín thở em nhỉ? Lúc nào muốn cười trong thấm thía thì đọc Năm lá quốc thư của Hồ Anh Thái, có nhân vật chả cười được mà nước mắt lại ứa ra”.

Rồi chị nhắc đến tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000 của nhà văn Bùi Ngọc Tấn. Tôi nói chị còn nhớ trích đoạn một thiếu phụ chửi tay hàng xóm rất có bài bản không nhỉ? Đại ý là, “hôm nay ngày Nhâm Thìn, ngày 11 tháng Chạp… bà mệt, bà nghỉ”.  Đến chửi như hát hay người ta mà cũng tuyên bố được “hôm nay… bà mệt bà nghỉ!”.

Đại ý thế.  Ví dụ thế. Chị em tôi đọc, nhớ lại và cùng cười như chưa bao giờ được cười vào chiều cuối năm.

Chiều cuối năm cũ, bạn tôi mang bệnh trọng trong người mà rất bình thản như không. Với bản lĩnh của nghề biên tập, cách đọc sách chiêm nghiệm cho chị phong thái. Bình thản. Ai mà mê đọc sách, ngày Tết được nghỉ chỉ để đọc sách thôi. Thời gian đi làm mệt lắm, hơi đâu mà tĩnh tâm đọc sách. Riêng chị, Tết là được nằm đọc sách trước đèn. Nhìn hoa thược dược không thể đỏ sẫm hơn nữa.

Tôi cũng có một người bạn rất yêu quý, nữ họa sĩ Đặng Ánh Ngà. Chị làm việc ở nhà hát múa rối, rồi nghỉ hưu. Một người tận hiến cho nghề rối nước của Nhà hát Múa rối Trung ương. Chị sống đơn thân đến cuối đời. Có một lần tôi nhìn thấy hai tấm ảnh đen trắng, một của chị và một ảnh của người yêu chị ở tận Tiệp Khắc. Chị cất giữ như báu vật. Nửa thế kỷ về trước, thời đó Nhà nước chưa có luật cho công dân Việt Nam được lấy chồng người nước ngoài. Luật mà. Thế là vĩnh viễn anh chị xa nhau. Họa sĩ  Đặng Ánh Ngà lặng thầm sống và dâng hiến cho nghệ thuật múa rối nước. Đoạn kết bà chọn biển Khánh Hòa để trồng cây, làm vườn và nhìn biển.

Tôi nói với chị Kim: “Em không rõ danh phận và không có danh phận, phụ nữ tri thức ở nước ta,  nào ai sướng hơn ai? Nhưng độc lập tự chủ cuộc đời mình là người phụ nữ sướng nhất”.

Chị Kim lại đưa nhẹ chén trà lên miệng. Chị thưởng trà, đưa chén trà gần mũi như ngửi hương nhè nhẹ, như đủ thẩm mùi hương, rồi mới nhấp trà để thưởng vị. Sau chén trà là câu chuyện về Tết xưa.

Tôi bảo: “Em phải lo mua trầu cau, vỏ da táo ở sau chợ Bắc Qua cho mẹ. Ngày xưa ngoài đĩa hoa gói mua ở đầu phố Hàng Chiếu, dâng hoa gói đĩa trầu cau, chai rượu cam. Bao thuốc lá Tam Đảo, chén chè gói (chè cám tem phiếu) uống chua loét vẫn ngon. Mẹ em đã nhờ thím Bắn trồng chè ở Đại Từ, tự tay sao chè búp trên chảo gang, rồi gửi về cho mấy lạng mà cứ dành dụm pha cho khách quý mời nhau ba ngày Tết”.

Chị Kim thủ thỉ: “Lúc còn đi được nhiều nơi, chị hay đi chọn chè, và chọn hạt sen Huế biếu bạn, cũng phải đặt riêng ở phố Hàng Điếu, loại hạt sen thượng hạng để uống với chè đinh”.

Người Hà Nội cũ, chỉ mời nhau chén trà ngon và mời khách dùng hạt sen khi uống trà. Trên bàn trà không có lắm thứ như cái hộp nhựa đựng đủ thứ kẹo bánh, hạt dưa, ô mai. Nom rất rối mắt. Nhà xưa, Tết về gia chủ chỉ mời trà dùng hạt sen. Các bà, các mẹ êm thêm trầu cánh phượng để trên bàn trà mời khách. Nhiều nhà thích Tết có đĩa trầu cánh phượng, mời bạn già răng đen hạt na. Miếng trầu vẫn là đầu câu chuyện…

Năm covid đó chị Kim lặng lẽ ra đi. Tôi ngồi nhai miếng trầu ra bã mà không sao muốn đứng dậy, như thấy chị Kim vẫn ngồi ở phòng trà nói về sách và nhắc về Hà Nội cũ, những con ngõ còn vọng ra như ở làng quê xưa, tiếng gọi cháu ở hiên trước nhà, tiếng gọi gà, bên cái bếp mùn cưa đang hun khói um ở một sân chung cư tập thể cũ. Mấy bông hoa thược dược vẫn cắm trong cái bình gốm cũ và chiếc ti vi đen trắng lại hiện về, ấm áp. Câu chuyện về thời bao cấp, xếp hàng, mua hàng Tết vẫn len lỏi trong ký ức chiều ba mươi. Nào, phận người có danh và không có danh phận, không có thiên chức làm vợ, thì hoa thược dược có thể đỏ sẫm hơn cứ mỗi chiều ba mươi, cuối năm  khi Tết về. Hai chị em tôi nói đến danh phận đàn bà, cùng học chữ nghĩa đầy mình mà nỗi khổ đau mất mát cũng đầy mình.  Chuyện được kể lại vào chiều cuối năm khi hai người phụ nữ đơn thân sum họp. Hai chúng tôi thấy hạnh phúc vừa đủ để hiểu nhau. Đồng cảm và chia sẻ. Đó cũng là buổi sum họp tình bạn cuối chiều, cuối năm và ngày mai đã là năm mới.