Có một thời điểm nhiều người mẹ nhận ra rằng mình không còn có thể trả lời mọi câu hỏi của con. “Vì sao bầu trời có màu xanh?”, “Tại sao phải học cái này?”, “Nếu làm cách khác thì sao?” Những câu hỏi của trẻ đôi khi không khó vì thiếu kiến thức, mà khó ở chỗ người lớn đã quá quen với việc phải đưa ra một câu trả lời nhanh chóng. Nhưng một người mẹ có thể nói: “Mẹ cũng chưa biết, mình cùng tìm hiểu nhé”. Câu nói ấy không khiến vai trò của người mẹ nhỏ đi. Ngược lại, nó mở ra một cách đồng hành khác: thay vì luôn đứng ở vị trí người biết và người dạy, mẹ trở thành người cùng con học.

Khi mẹ không cần biết hết câu trả lời

Trong đời sống gia đình, việc học của trẻ thường được nhìn qua bài tập, điểm số, thời gian đọc sách hay những lớp học thêm. Tuy nhiên, học tập không chỉ diễn ra ở trường. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO), “học tập trong gia đình” được hiểu theo hướng rộng hơn việc học chữ. Đây là những hoạt động học tập trong gia đình có sự tham gia của cả trẻ em và người lớn, trong đó kết quả học tập hướng đến cả hai phía. UNESCO cũng xem gia đình là một trong những không gian học tập bên cạnh nhà trường, cộng đồng, nơi làm việc và nhiều môi trường khác.

Mẹ cùng con quan sát, tìm hiểu về thế giới xung quanh. Ảnh minh họa

 Điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất bình thường. Khi con hỏi về một loài cây, mẹ cùng con tìm tên và đặc điểm của nó. Khi con gặp một bài toán khó, thay vì lập tức chỉ cách giải, mẹ có thể hỏi con đã thử những cách nào. Khi cả hai gặp một thông tin trên mạng, hai mẹ con cùng kiểm tra xem thông tin ấy đến từ đâu trước khi tin. Ở những tình huống như vậy, mẹ không nhất thiết phải đóng vai giáo viên. Điều quan trọng hơn là tạo ra một không gian trong đó trẻ được phép đặt câu hỏi, thử cách làm khác và nhìn thấy người lớn cũng có thể nói “mẹ chưa biết”.

Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) cũng nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong việc tạo động lực, hướng dẫn và hỗ trợ quá trình học của trẻ. Tuy nhiên, thời gian hạn chế, thiếu thông tin hoặc thiếu tự tin có thể khiến cha mẹ khó tham gia việc học của con một cách hiệu quả. Vì vậy, đồng hành không nhất thiết có nghĩa là người mẹ phải biết thêm thật nhiều kiến thức để “dạy” con. Đôi khi, điều cần học trước lại là cách cùng con tìm câu trả lời.

Từ “mẹ dạy con” đến “hai mẹ con cùng học”

Một thay đổi nhỏ trong cách đặt câu hỏi có thể tạo ra sự khác biệt. Thay vì “Con phải làm thế này”, người mẹ có thể thử hỏi “Con nghĩ sao?”, “Nếu đổi cách này thì kết quả thế nào?”, “Mình thử kiểm tra lại được không?”. Những câu hỏi như vậy không đảm bảo đứa trẻ sẽ luôn tìm ra câu trả lời đúng, nhưng giúp quá trình học có thêm chỗ cho suy nghĩ và thử nghiệm. Một nghiên cứu của UNICEF về sự tham gia của cha mẹ trong việc học cho thấy trẻ có cha mẹ thường xuyên hỏi về những gì trẻ học ở trường, trao đổi về bài học và khuyến khích việc học có xu hướng đạt kết quả tốt hơn ở các lĩnh vực đọc, viết và toán. Tuy nhiên, kết quả cũng cho thấy việc cha mẹ giúp bài tập mỗi ngày không phải yếu tố duy nhất quyết định kết quả học tập. Điều này gợi ra một điểm đáng lưu ý: giúp con học không đồng nghĩa với làm bài thay con hoặc đứng bên cạnh để kiểm soát từng bước.

Việc học của trẻ có thể bắt đầu từ những khoảnh khắc cùng đọc sách, trò chuyện và khám phá kiến thức với cha mẹ. Ảnh minh họa

 Một người mẹ có thể ngồi cạnh con khi con đọc sách nhưng không cần đọc thay. Có thể cùng con xem một nội dung khoa học nhưng để con tự giải thích điều mình vừa hiểu. Có thể cùng con làm một món ăn, tính lượng nguyên liệu, quan sát sự thay đổi của thực phẩm sau khi nấu và trò chuyện về những gì đang xảy ra. Những hoạt động như vậy không cần biến thành một “tiết học tại nhà”. Bởi nếu mọi khoảnh khắc bên con đều được biến thành bài học, chính việc học cũng có thể trở thành một áp lực khác. Điều thú vị của việc học cùng con là đôi khi người thay đổi trước lại là người lớn.

Một đứa trẻ có thể khiến mẹ nhận ra mình đang quá vội khi trả lời. Một câu hỏi đơn giản có thể buộc mẹ tìm hiểu một vấn đề mà nhiều năm qua chưa từng nghĩ đến. Một cách giải bài khác của con có thể khiến mẹ nhận ra rằng có nhiều con đường để đi đến cùng một kết quả. Đó cũng là tinh thần của học tập suốt đời mà UNESCO nhấn mạnh: con người không thể chỉ dựa vào những kiến thức và kỹ năng đã có ở trường học hay đại học mà cần tiếp tục học trong suốt cuộc đời. Việc học có thể diễn ra trong gia đình, cộng đồng, nơi làm việc và nhiều không gian khác.

Trong gia đình, điều này càng có ý nghĩa khi công nghệ và kiến thức thay đổi nhanh. Có những lĩnh vực trẻ tiếp cận sớm hơn cha mẹ, từ công cụ số, trí tuệ nhân tạo đến những cách tìm kiếm và trình bày thông tin mới. Người mẹ không cần cạnh tranh với con về việc ai biết nhiều hơn.Thay vào đó, có thể cùng con học cách sử dụng điều mình biết một cách có trách nhiệm: kiểm tra nguồn thông tin, đặt câu hỏi, thừa nhận khi chưa biết và tìm người có chuyên môn khi cần. “Học cùng con” vì thế không phải một phương pháp giáo dục có thể áp dụng máy móc cho mọi gia đình. Nó đơn giản hơn: dành cho trẻ một người lớn sẵn sàng cùng tìm hiểu, thay vì lúc nào cũng yêu cầu trẻ phải có sẵn câu trả lời. Một người mẹ có thể không biết hết mọi điều. Nhưng nếu mẹ còn giữ được sự tò mò, còn sẵn sàng mở một cuốn sách cùng con, tìm một nguồn thông tin đáng tin cậy, thử lại một cách làm hoặc đơn giản nói “mình cùng xem nhé”, thì chính khoảnh khắc ấy đã trở thành một bài học. Không chỉ cho con mà cho cả mẹ.