Khi nhắc đến The Odyssey, phần lớn mọi người sẽ nhớ đến những con quái vật khổng lồ, những chuyến hải trình đầy bão tố hay cuộc đối đầu với Cyclops, Sirens và Poseidon. Thế nhưng, nếu bỏ qua lớp vỏ phiêu lưu ấy, sử thi của Homer thực chất kể một câu chuyện rất khác. Đó không phải là hành trình đi chinh phục thế giới, mà là hành trình kéo dài gần 20 năm của một người đàn ông chỉ để trở về nhà.

Chính điều đó khiến The Odyssey vẫn còn sức sống sau gần ba thiên niên kỷ, và cũng là lý do Christopher Nolan lựa chọn chuyển thể tác phẩm này vào thời điểm mà khán giả đang ngày càng quan tâm đến những câu chuyện về bản lĩnh, ý nghĩa sống và hành trình trưởng thành hơn là những màn phô diễn sức mạnh đơn thuần.

Đó cũng là lý do The Odyssey dường như được đón nhận mạnh mẽ ở thời điểm hiện tại hơn bao giờ hết. Trong nhiều năm gần đây, các nhà nghiên cứu liên tục nhắc đến một "cuộc khủng hoảng ý nghĩa" của nam giới hiện đại. Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) đã dành hẳn nhiều số chuyên đề của Psychology of Men & Masculinities để nghiên cứu cách đàn ông tìm kiếm bản sắc, mục tiêu và các mô hình nam tính tích cực thay vì chỉ tập trung vào sức mạnh hay địa vị.

Quái vật của đàn ông hiện đại không có một mắt

Nếu Achilles trong Iliad đại diện cho vinh quang của chiến trường, thì Odysseus lại đại diện cho một kiểu nam tính khác: biết chịu đựng, biết chờ đợi và biết vì ai mà mình phải tiếp tục bước đi.

Điều thú vị là khi còn trẻ, rất nhiều người đàn ông đều nghĩ cuộc đời là một hành trình phải đi thật xa. Họ muốn có công việc tốt hơn, nhiều tiền hơn, địa vị cao hơn, nhiều trải nghiệm hơn. Thành công được đo bằng những gì mình chinh phục.

Nhưng càng lớn tuổi, định nghĩa ấy dần thay đổi.

 Điều khó nhất với đàn ông hiện nay không còn là chiến thắng ai đó hay đạt được điều mới, mà là giữ được những điều quan trọng. Giữ sức khỏe khi công việc ngày càng áp lực. Giữ hôn nhân khi thời gian dành cho gia đình ngày càng ít. Giữ lời hứa với con cái giữa hàng trăm cuộc họp. Giữ sự bình yên trong tâm trí giữa vô số áp lực tài chính và kỳ vọng xã hội.

Có lẽ vì thế, rất nhiều người đàn ông sau tuổi 30 không còn nhìn thấy mình trong Achilles. Họ nhìn thấy mình trong Odysseus.

Một người liên tục gặp thất bại nhưng vẫn tiếp tục tiến về phía trước.

Một người nhiều lần lạc đường nhưng chưa bao giờ quên đích đến.

Một người không chiến đấu để nổi tiếng, mà chiến đấu để có thể trở về.

Nhìn dưới góc độ này, "Ithaca" trong The Odyssey không còn chỉ là một hòn đảo ở Hy Lạp cổ đại. Nó trở thành một biểu tượng. Mỗi người đàn ông đều có một "Ithaca" của riêng mình.

Với người này, đó là ngày trả hết khoản nợ đã đeo bám nhiều năm.

Với người khác, đó là lần đầu tiên bước lên bàn cân và thấy mình đã giảm được 15 kg sau hàng tháng thay đổi lối sống.

Có người xem đó là ngày bỏ được điếu thuốc cuối cùng sau nhiều năm phụ thuộc nicotine.

Có người chỉ mong đủ khả năng đưa cha mẹ đi khám sức khỏe định kỳ mà không còn phải lo nghĩ về chi phí.

Có người dành nhiều năm xây dựng sự nghiệp chỉ để một ngày có thể về nhà ăn tối cùng con trước 7 giờ.

Những mục tiêu ấy không hào nhoáng như việc đánh bại một con quái vật. Nhưng với người đang sống trong hành trình ấy, chúng cũng khó khăn không kém.

Một công trình đăng trên Journal of Personality and Social Psychology của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ cho thấy những người theo đuổi các mục tiêu xuất phát từ giá trị cá nhân và ý nghĩa lâu dài có khả năng duy trì kỷ luật, đạt mục tiêu và có mức độ hạnh phúc cao hơn so với những người chỉ chạy theo áp lực bên ngoài như tiền bạc hay sự công nhận. Nói cách khác, điều giúp con người đi hết một hành trình dài không phải sự hưng phấn nhất thời, mà là biết rõ "Ithaca" của mình nằm ở đâu.

Đó là điểm khiến The Odyssey vẫn mang tính thời sự. Những con quái vật trong câu chuyện của Homer chưa bao giờ thực sự biến mất. Chúng chỉ thay đổi hình dạng.

Quái vật của đàn ông hiện đại không có một mắt, nó có màn hình. Cyclops của người đàn ông hiện đại có thể là khoản nợ tín dụng không ngừng lớn lên sau mỗi kỳ sao kê.

Sirens có thể là những thông báo liên tục xuất hiện trên điện thoại, những video ngắn kéo dài từ vài phút thành vài giờ, hay những cám dỗ khiến người ta trì hoãn thêm một ngày tập luyện, thêm một ngày bỏ thuốc, thêm một ngày thực hiện kế hoạch đã hứa với chính mình.

 Lotus-Eaters, những người khiến thủy thủ đoàn quên mất mục tiêu và không còn muốn trở về, cũng có phiên bản của thời đại số. Đó là trạng thái sống đủ bận để quên mất mình từng muốn trở thành ai. Khi ấy, điều nguy hiểm nhất không phải thất bại, mà là đánh mất phương hướng.

Các nhà tâm lý học gọi đây là hiện tượng "goal disengagement", hay sự tách rời khỏi mục tiêu dài hạn khi con người liên tục bị cuốn vào những phần thưởng ngắn hạn. Trong kỷ nguyên mà mạng xã hội, nội dung giải trí và các ứng dụng đều được thiết kế để giữ sự chú ý càng lâu càng tốt, cuộc chiến lớn nhất của nhiều người không còn là chống lại những mối đe dọa hữu hình, mà là bảo vệ khả năng tập trung vào điều thực sự quan trọng.

Điều nguy hiểm nhất không phải thất bại

Có lẽ trên đây chính là những lý do The Odyssey vẫn tạo được sự đồng cảm đặc biệt với nam giới hiện đại. Đây không phải câu chuyện về một người đàn ông bất khả chiến bại. Trái lại, Odysseus phạm nhiều sai lầm, mất đi đồng đội, nhiều lần rơi vào tuyệt vọng và có những quyết định khiến hành trình trở nên dài hơn. Ông không trở thành anh hùng vì không bao giờ thất bại. Ông trở thành anh hùng vì sau mỗi lần thất bại, ông vẫn tiếp tục hướng về Ithaca.

Đó cũng là điều khác biệt giữa điện ảnh sử thi và cuộc sống đời thường. Rất ít người trong chúng ta phải đối mặt với quái vật biển hay những vị thần nổi giận. Nhưng gần như mọi người đàn ông đều đang trải qua một hành trình đủ dài để có lúc nghi ngờ bản thân, muốn bỏ cuộc hoặc cảm thấy mình đang đi sai đường.

Có người mất 10 năm để xây dựng sự nghiệp.

Có người mất nhiều năm để chữa lành sau một cuộc hôn nhân tan vỡ.

Có người dành gần cả tuổi trẻ để học cách trở thành một người cha tốt hơn cha mình từng là.

Những hành trình ấy không có nhạc nền hùng tráng, không có khán giả reo hò và cũng chẳng ai trao huy chương ở vạch đích. Nhưng chúng đòi hỏi một dạng dũng cảm bền bỉ hơn rất nhiều: dũng cảm tiếp tục bước đi khi kết quả chưa xuất hiện.

Có lẽ đó mới là thông điệp khiến The Odyssey vượt qua giới hạn của một sử thi Hy Lạp cổ đại để trở thành câu chuyện của mọi thời đại. Không phải ai cũng cần đánh bại Cyclops. Không phải ai cũng phải lên đường chinh phục những vùng đất xa lạ.

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2025 trên Journal of Contextual Behavioral Science cho thấy nhiều nam giới mong muốn có các mối quan hệ thân thiết hơn, nhưng những chuẩn mực nam tính cứng nhắc như "không được yếu đuối" hay "phải tự giải quyết mọi vấn đề" lại khiến họ ít chia sẻ cảm xúc và dễ rơi vào cô lập.

Có một chi tiết đáng chú ý trong sử thi 3.000 năm này là Odysseus không trở thành anh hùng vì chưa từng sai lầm. Ngược lại, nhiều quyết định của ông khiến hành trình trở nên dài hơn và phải trả giá bằng sinh mạng của đồng đội. Chính sự kiên trì quay trở lại mục tiêu sau mỗi thất bại mới là điều khiến nhân vật này được nhớ đến suốt gần 3.000 năm. Đây cũng là điều tâm lý học hiện đại ngày càng nhấn mạnh: khả năng phục hồi sau thất bại (resilience) và theo đuổi mục tiêu dài hạn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với những chiến thắng ngắn hạn.

Có lẽ đó là lý do The Odyssey vẫn khiến hàng triệu người đàn ông đồng cảm sau gần ba thiên niên kỷ. Người đàn ông nào cũng có một "Odyssey" của riêng mình. Và chiến thắng lớn nhất đôi khi không phải là đi xa đến đâu, mà là sau tất cả những bão tố, ta vẫn có thể trở về đúng với con người mà mình từng mong muốn trở thành.

Nó không hứa hẹn một chiến thắng nhanh chóng, cũng không xây dựng hình tượng người hùng bất khả chiến bại. Nó kể về một hành trình rất quen thuộc: nhiều lần lạc đường, nhiều lần muốn bỏ cuộc, nhưng vẫn tiếp tục bước đi vì biết nơi mình muốn trở về.

Trong một thời đại mà thành công thường được đo bằng tốc độ, The Odyssey nhắc chúng ta rằng giá trị của một người đàn ông đôi khi không nằm ở việc anh đi xa đến đâu, mà ở việc sau tất cả những bão tố, anh vẫn không đánh mất mục tiêu đã chọn. Đó cũng là điều mà nhiều nghiên cứu tâm lý học hiện đại đang chỉ ra: ý nghĩa sống và sự kiên định với mục tiêu dài hạn là những yếu tố quan trọng gắn với sức khỏe tinh thần, sự hài lòng và khả năng vượt qua nghịch cảnh./