Có một nghịch lý trong y khoa hiện đại: Càng nhiều thông tin, người bệnh lại càng dễ đưa ra những quyết định sai lầm. Không phải vì họ thiếu hiểu biết, mà vì họ chọn tin vào điều khiến mình dễ chịu hơn. Và đôi khi, cái giá phải trả cho niềm tin ấy là không thể cứu vãn.

Câu chuyện được bác sĩ Dương Minh Tuấn (Bệnh viện Bạch Mai) là minh chứng rõ ràng cho điều đó. Không phải một trường hợp cá biệt, mà là những lát cắt lặp đi lặp lại trong thực tế bệnh viện, khiến ranh giới của sức khỏe chỉ nằm ở một quyết định: Nghe theo bác sĩ, hay tin vào những gì "có vẻ đúng".

Bệnh nhân tin vào điều mình muốn tin, bỏ qua lời khuyên của bác sĩ

Một bệnh nhân nữ 23 tuổi, mang thai con đầu lòng ở tuần thứ 25, phát hiện đái tháo đường thai kỳ sau nghiệm pháp dung nạp. Bác sĩ đã giải thích đầy đủ các nguy cơ cho cả mẹ và thai, từ biến chứng cấp tính đến nguy cơ lâu dài. Nhưng cô không tin. Bởi trước đó, cô đã ăn uống rất tiết chế, cô tin rằng mình "không thể" mắc bệnh. Niềm tin cá nhân ấy mạnh hơn cả kết quả xét nghiệm.

Cô không theo dõi đường máu như hướng dẫn, không tuân thủ thực đơn được thiết kế riêng, mà tự ăn theo cách mình cho là đúng. Thỉnh thoảng thử đường máu đói, thấy vẫn "ổn", cô càng tin rằng bác sĩ đã sai, còn mình thì đang làm điều tốt nhất cho con.

Năm tuần sau, cô nhập viện trong tình trạng nhiễm toan ceton nặng - một biến chứng nguy hiểm của tăng đường huyết. Khi chưa kịp ổn định, cô hoảng loạn vì không còn cảm nhận được thai máy. Siêu âm cho thấy tim thai đã ngừng đập. Người mẹ trẻ ngồi đó, kiệt sức đến mức không khóc thành tiếng. Còn bác sĩ, dù hiểu chuyện gì đã xảy ra, vẫn phải gạt nỗi buồn sang một bên để chạy đua giữ lại mạng sống cho cô.

Đó không phải là một tai nạn y khoa. Đó là hậu quả của một chuỗi lựa chọn, bắt đầu từ việc tin vào cảm nhận cá nhân hơn là bằng chứng khoa học.

Một người đàn ông 53 tuổi, phát hiện đường huyết tăng rất cao, HbA1c lên tới 12,4% - mức cảnh báo rõ ràng của đái tháo đường không kiểm soát. Bác sĩ chỉ định điều trị tích cực, trong đó có insulin. Nhưng ông từ chối. Ông không tin "thuốc tây", không muốn tiêm và tin vào những bài thuốc dân gian được truyền tai.

Ông về nhà, thử đủ loại lá cây, nghe theo kinh nghiệm từ hàng xóm, từ những câu chuyện "đã chữa khỏi cho hàng triệu người". Sau gần hai tuần, một vài chỉ số đo rời rạc có cải thiện, ông tin rằng mình đã đúng. Niềm tin ấy càng được củng cố khi ông cảm thấy cơ thể chưa có gì bất thường.

Đến ngày sinh nhật con trai, ông uống rượu, rồi lịm đi. Gia đình tưởng ông say, nhưng khi không thể gọi dậy, họ mới đưa đi cấp cứu. Lúc đó, ông đã hôn mê sâu, đường huyết tăng vọt lên mức nguy kịch. Những thang thuốc lá cây vẫn còn đó, nhưng không thể cứu được ông khỏi biến chứng mà đáng lẽ có thể phòng tránh.

Một trường hợp khác, người đàn ông 39 tuổi, được chẩn đoán đái tháo đường típ 2, cơ thể khá là thừa cân với thói quen ăn uống nhiều đồ chiên xào và uống rượu nhiều. Khi mới được chẩn đoán đường máu dao động cũng chỉ khoảng 8-12 mmol/L, HbA1c là 8,5%, bệnh nhân quyết tâm chỉ thay đổi lối sống kết hợp thêm uống một đống thực phẩm chức năng kiểm soát đường huyết lấy cả từ Âu Mỹ lẫn Trung Quốc Nhật Hàn về dùng.

Thấy cơ thể không có chuyện gì xảy ra, không mệt mỏi, thử đường máu khi đói bình thường, bệnh nhân tự tin mình đang đi đúng hướng. Bệnh nhân giảm được cân về chỉ số khối cơ thể tối ưu, tập luyện thể thao điều độ, tự tin rằng đã đẩy lùi được căn bệnh tiểu đường.

Một năm, hai năm, ba năm, mọi thứ đều tuyệt vời ông mặt trời. Năm thứ ba, bệnh nhân bỗng thấy mắt nhìn mờ hơn, nghĩ chắc chỉ là viễn thị nên chẳng đi kiểm tra, vài tháng sau tự dưng thấy người gầy và da xạm cả đi, đúng dịp xét nghiệm cơ quan thì bác sĩ tư vấn bảo suy thận khá nặng rồi nên đi bệnh viện kiểm tra lại. Đến viện phát hiện ra ngoài suy thận, mắt của bệnh nhân cũng tổn thương võng mạc khá nặng rồi, nhưng bệnh nhân vô cùng cố chấp với lối sống khoẻ mạnh của mình nên không đồng ý điều trị.

Năm thứ tư, một ngày thể dục thể thao nâng cao sức khoẻ như mọi ngày, bệnh nhân bỗng đau nghẹn thắt ngực, rồi nhanh chóng lăn đùng ra ngừng tim. Cả một quãng thời gian dài không điều trị chuẩn đủ để các mảng xơ vữa mạch máu âm thầm lắng đọng vào mạch vành để đến một thời điểm nó tắc nghẽn lại đủ để làm trái tim ngừng đập. Người đàn ông 43 tuổi để lại cho vợ con cả một quãng đường thật đau lòng.

Ba câu chuyện, ba hoàn cảnh khác nhau, nhưng có một điểm chung: người bệnh đã không thiếu cơ hội, họ chỉ từ chối nó.

Y học có thể cứu rất nhiều người, nhưng không thể cứu những người từ chối được cứu

Về bản chất, đây không phải là vấn đề kiến thức, mà là vấn đề tâm lý. Khi đối diện với bệnh tật, con người không còn suy nghĩ như khi họ khỏe mạnh. Nỗi sợ khiến họ muốn tìm một lối thoát nhanh hơn, nhẹ nhàng hơn. Hy vọng khiến họ dễ tin vào những điều "có thể đúng", miễn là nó mang lại cảm giác an tâm.

Trong khi đó, y học lại hiếm khi đưa ra những câu trả lời dễ chịu. Điều trị cần thời gian, cần kỷ luật, và không có gì đảm bảo tuyệt đối. Ngược lại, những thông tin trên mạng xã hội thường đơn giản, rõ ràng, và đầy hứa hẹn. Não bộ con người vốn ưa những gì nhanh gọn và chắc chắn, nên việc nghiêng về phía những lời khuyên "dễ nghe" là điều dễ hiểu, dù nguy hiểm.

Bác sĩ có thể giải thích, có thể thuyết phục, có thể đồng hành, nhưng không thể quyết định thay người bệnh. Như chính lời chia sẻ đầy trăn trở của bác sĩ Dương Minh Tuấn: Đôi khi bác sĩ đã đủ kiên nhẫn, đủ thấu cảm, nhưng khi người bệnh đã tin vào điều họ cho là đúng, thì rất khó, thậm chí không thể thay đổi.

Y học có thể cứu rất nhiều người, nhưng không thể cứu những người từ chối được cứu.

Trong một thế giới mà ai cũng có thể trở thành "người chia sẻ kinh nghiệm", điều khó nhất không phải là tìm thông tin, mà là biết nên tin vào điều gì. Với sức khỏe, mỗi quyết định không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà là lựa chọn giữa cơ hội và rủi ro.

Và đôi khi, ranh giới ấy mong manh đến mức chỉ cần một niềm tin đặt sai chỗ, mọi thứ đã không còn cơ hội quay lại.