Bạn có từng gặp một người mà chỉ mới tiếp xúc vài phút đã có cảm giác mình hiểu được phần nào tính cách của họ?

Năm 1966, Đại học Michigan (Mỹ) thực hiện một thí nghiệm thú vị. 84 sinh viên hoàn toàn xa lạ được ghép thành 42 cặp, ngồi đối diện nhau trong 15 phút nhưng không được nói chuyện. Sau đó, họ được yêu cầu đánh giá tính cách của người đối diện chỉ dựa vào ngoại hình.

Kết quả khiến nhiều người bất ngờ. Các sinh viên có thể nhận định khá chính xác về mức độ hướng ngoại, tinh thần trách nhiệm và sự chân thành của đối phương.

Ảnh minh hoạ

Hơn nửa thế kỷ sau, một nhóm nghiên cứu tại Nga tiếp tục mở rộng hướng nghiên cứu này. Họ sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích khuôn mặt của 12.447 tình nguyện viên và dự đoán tính cách. Kết quả cho thấy độ chính xác đạt khoảng 58%, cao hơn đáng kể so với việc phỏng đoán ngẫu nhiên. Đặc biệt, AI dự đoán tính cách qua khuôn mặt phụ nữ chính xác hơn một chút so với nam giới.

Một nghiên cứu khác của Đại học Washington (Mỹ) còn phân tích gần 96.000 ảnh đại diện LinkedIn của các học viên MBA. Sau khi quét 128 đặc điểm khuôn mặt, AI phát hiện tính cách hướng ngoại là yếu tố có liên hệ mạnh mẽ nhất với mức thu nhập cao trong tương lai.

Không chỉ tính cách, các nhà khoa học cũng từng tìm hiểu liệu khuôn mặt có liên quan đến năng lực nhận thức hay không. Năm 2009, một nghiên cứu yêu cầu người tham gia được yêu cầu nhìn ảnh khuôn mặt và đoán mức độ thông minh của đối tượng. Kết quả cho thấy người quan sát có thể đưa ra những đánh giá khá nhất quán về người được cho là "thông minh", nhưng điều thú vị là nhận định này chỉ có mối liên hệ nhất định với trí thông minh thực tế ở nam giới và gần như không có ở nữ giới.

Những nghiên cứu này khiến nhiều người nhớ đến câu nói quen thuộc của người xưa: “Tướng do tâm sinh”. Dường như khuôn mặt thực sự có thể tiết lộ một phần con người bên trong. Trong đó, kinh nghiệm đúc kết được lưu truyền chính là: Nam nhìn mũi, nữ nhìn miệng, cả đời phú quý ít thị phi. Theo quan niệm truyền thống, người đàn ông có sống mũi cao, cánh mũi đầy đặn thường được cho là quyết đoán, có trách nhiệm, biết lo liệu công việc lớn. Ngược lại, mũi lệch hay mũi khoằm thường bị gán cho những nhận xét kém tích cực.

Đối với phụ nữ, người xưa lại chú ý đến khuôn miệng. Hình ảnh “miệng anh đào” từng được xem là chuẩn mực của vẻ đẹp dịu dàng, nền nã. Trong dân gian còn lưu truyền nhiều quan niệm như môi dày là người có phúc khí, môi mỏng dễ cay nghiệt, miệng quá lớn thì mạnh mẽ và dễ va chạm.

Nhưng trí thông minh, tính cách không nằm trên gương mặt

Ngày nay, dù khoa học cho thấy ngoại hình có thể tạo nên những ấn tượng ban đầu nhất định, điều đó không có nghĩa khuôn mặt quyết định vận mệnh hay nhân cách của một con người.

Thực tế có vô số người thành công mà không sở hữu “tướng mũi phú quý”. Cũng có rất nhiều phụ nữ hạnh phúc, tử tế, được yêu mến dù không hề có “miệng anh đào” như quan niệm xưa. Nếu diễn giải theo ngôn ngữ hiện đại, câu “nam nhìn mũi, nữ nhìn miệng” có thể được hiểu thành: Nhìn đàn ông hãy nhìn bản lĩnh. Nhìn phụ nữ hãy nhìn sự ấm áp.

Bản lĩnh thể hiện ở cách một người đối mặt với khó khăn, có giữ lời hứa hay không, có dám chịu trách nhiệm khi xảy ra vấn đề hay không. Sự ấm áp lại thể hiện qua cách một người nói chuyện, đối xử với người thân, phản ứng khi xảy ra mâu thuẫn và khả năng đồng cảm với người khác.

Dù các nghiên cứu cho thấy con người thường hình thành những đánh giá ban đầu từ ngoại hình, điều đó không đồng nghĩa với việc khuôn mặt có thể quyết định trí thông minh, nhân cách hay tương lai của một người.

Các nhà tâm lý học từ lâu đã chỉ ra rằng con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi "hiệu ứng hào quang", xu hướng cho rằng những người có ngoại hình ưa nhìn, gương mặt thiện cảm hoặc thần thái tự tin sẽ thông minh, đáng tin cậy và thành công hơn. Tuy nhiên, cảm nhận ban đầu không phải lúc nào cũng phản ánh đúng thực tế.

Trong giáo dục hiện đại, ngày càng nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng trí tuệ không thể được đánh giá qua sống mũi cao thấp, khuôn miệng rộng hẹp hay bất kỳ đặc điểm ngoại hình nào. Điều làm nên sự khác biệt của một đứa trẻ hay một người trưởng thành nằm ở khả năng học hỏi, tư duy phản biện, tính kiên trì, khả năng kiểm soát cảm xúc và tinh thần không ngừng phát triển bản thân.

Thực tế cho thấy có rất nhiều người không sở hữu ngoại hình nổi bật nhưng vẫn đạt thành tựu lớn trong học tập, khoa học hay kinh doanh. Ngược lại, một khuôn mặt tạo thiện cảm cũng không thể thay thế cho năng lực, kiến thức và sự nỗ lực.

Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất từ câu nói "nam nhìn mũi, nữ nhìn miệng" không nằm ở việc xem tướng đoán người, mà ở bài học về quan sát và thấu hiểu. Người xưa cố gắng tìm kiếm những dấu hiệu bên ngoài để hiểu người đối diện, còn ngày nay, khoa học cho thấy muốn hiểu một con người thực sự, chúng ta cần nhìn vào cách họ suy nghĩ, hành động và đối xử với người khác trong cuộc sống.

Đặc biệt với trẻ em, cha mẹ càng không nên gắn cho con những nhãn mác như "thông minh", "không thông minh" chỉ dựa trên vẻ ngoài hay một vài biểu hiện nhất thời. Trí tuệ đích thực không hiện lên trên gương mặt, mà được bồi đắp qua môi trường giáo dục, sự tò mò học hỏi và những trải nghiệm tích lũy theo thời gian.