Nuôi con hơn chục năm, tôi buộc phải thừa nhận một điều: Trẻ con không lớn lên nhờ nghe đạo lý, mà lớn lên nhờ những thói quen được hình thành mỗi ngày. Những lời dạy dỗ tôi lặp đi lặp lại suốt ngày, con chẳng nhớ được bao nhiêu; nhưng những thói quen tôi cùng con kiên trì làm từng chút một, lại dần “ngấm” vào con lúc nào không hay.

1.

Nếu phải nói sai lầm lớn nhất suốt 10 năm làm mẹ, thì đó chính là: không kìm được việc cằn nhằn. Biết rõ nói cũng chẳng có tác dụng, nhưng vẫn không quản được cái miệng của mình. Thề là sẽ không quát mắng nữa, nhưng lần sau lại đâu vào đấy.

Cách đây không lâu, tôi lại “tái phạm”. Chỉ vì một chuyện rất nhỏ: cái cặp sách của con. Tan học về, con trai tiện tay vứt cặp xuống sàn ngay cửa rồi chạy thẳng vào phòng.

Tôi gọi: “Nhặt cặp lên, mang vào phòng con đi”. Nó đáp: “Đợi con chút”. Mười phút sau bước ra, cái cặp vẫn nằm nguyên đó, còn nó thì nằm dài trên sofa lướt iPad, nói rằng: “Con mệt, nghỉ chút đã.”

Tôi lập tức nổi nóng: “Đã nói bao nhiêu lần rồi? Không được vứt cặp dưới đất! Tai con để làm gì vậy?”. Nó cũng không vừa: “Con để một lúc rồi mà? Sao mẹ ngày nào cũng cằn nhằn thế ạ?”

Cuối cùng là cãi nhau ầm ĩ. Nó đóng sầm cửa vào phòng, còn tôi tức đến đau cả ngực. Đêm đó nằm mãi không ngủ được. Chồng tôi nằm bên cạnh lướt điện thoại, buột miệng nói: “Em cứ nói đạo lý nhiều thế làm gì? Cứ để nó tự làm không phải xong à?”

Nghe xong tôi càng bực: “Anh thì giỏi nói! Sao bình thường không thấy anh quản?”. Nhưng nghĩ lại, câu nói đó… hình như cũng có lý. Đúng vậy, bao năm nay tôi luôn làm một việc: giảng đạo lý. Nhưng con càng lớn, tôi càng nhận ra: nói càng nhiều, con càng khó chịu, tôi càng mệt, mối quan hệ lại càng tệ.

Vì thế tối hôm đó, tôi quyết định: Từ ngày mai, tôi sẽ không giảng đạo lý nữa.

2.

Nói thì dễ, nhưng khi có chuyện xảy ra, miệng vẫn rất “ngứa”. Thế nên tôi tự đặt ra một nguyên tắc: Trước khi mở miệng, hãy tự hỏi, ngoài việc giảng đạo lý, còn cách nào khác không? Không ngờ, câu hỏi này lại mở ra nhiều cách hay.

Ví dụ như chuyện dọn dẹp.Trước đây tôi nghĩ phòng con bừa bộn một chút cũng không sao, lớn lên tự khắc sẽ gọn gàng. Cho đến một lần, buổi sáng con không tìm thấy vở bài tập, lục tung cả phòng như bão quét. Cuối cùng lại tìm thấy… trong phòng tôi – vì tối hôm trước mang vào nhờ ký rồi tiện tay vứt lên bàn.

Hôm đó, suýt nữa cả hai mẹ con đều đi muộn. Tôi bắt đầu suy nghĩ: làm sao để con nhớ “đồ đâu về đó”? Không giảng nữa, vậy thì đổi cách.

Bước 1: Tôi mua vài hộp đựng đồ trong suốt, dán nhãn: “Sách giáo khoa”, “Vở bài tập”, “Đồ dùng học tập”, “Đồ linh tinh”. Tôi cùng con phân loại, để chính con quyết định đồ nào để đâu.

Bước 2: Đặt quy tắc: mỗi tối làm xong bài, phải cất đồ xong mới được đi ngủ. Lúc đầu con hay quên, tôi không nhắc, cứ để vậy. Có lần nó nằm xuống rồi mới nhớ ra chưa dọn, tôi giả vờ không biết. Sáng hôm sau nó mất 5 phút đi tìm bút, tôi vẫn im lặng. Ngày thứ ba, trước khi ngủ, nó tự giác đi dọn. 

Bước 3: Tôi… im lặng. Nó dọn xong, tôi không khen; không dọn, tôi không mắng. Đây là việc của nó, không phải của tôi. Dần dần, con hình thành thói quen. Dù phòng vẫn chưa gọn gàng hoàn hảo, nhưng ít nhất mọi thứ đều có chỗ để tìm.

Tôi nhận ra một điều: Càng nói, con càng không làm; càng im lặng, con lại bắt đầu tự làm.

3.

Chuyện trì hoãn cũng vậy. Con trai tôi trước đây là kiểu “nước đến chân mới nhảy”. Bài tập cuối tuần, thứ Sáu không làm, thứ Bảy không làm, đến chiều Chủ nhật mới cuống cuồng. Tối phải thức đến 10 giờ mới xong. Tôi nhìn mà vừa tức vừa sốt ruột, không nhịn được lại cằn nhằn: “Giờ mới làm thì trước đó con làm gì?”

Không có tác dụng. Tuần sau lại y chang.

Sau này tôi nghĩ: nói không hiệu quả, vậy thì đổi cách. Tôi thỏa thuận với con: “Con tự sắp xếp thời gian làm bài, mẹ không nhắc. Nhưng có một điều kiện: trước 5 giờ chiều Chủ nhật phải xong. Nếu không xong thì tuần sau mỗi ngày giảm 30 phút chơi điện thoại.”

Con đồng ý.

Tuần đầu tiên, nó vẫn trì hoãn đến chiều Chủ nhật mới làm. Làm được một nửa thì phát hiện không kịp, cuống cuồng. Tôi đứng bên cạnh, cố giữ im lặng. Đến 5 giờ, vừa kịp xong. Nó mệt lả nằm vật ra sofa. Tôi chỉ nói: “Hôm nay kịp rồi, tuần sau cố gắng nhé.”

Tuần thứ hai, tối thứ Sáu nó làm một phần. Thứ Bảy làm thêm. Sáng Chủ nhật… làm xong hết.

Nó chạy lại nói với tôi: “Mẹ ơi, làm xong bài rồi chơi thích thật!”. Tôi thầm cười, chỉ nói: “Con tự sắp xếp mà, tốt đấy”. Một việc tôi nhắc nhở suốt nhiều năm không hiệu quả, chỉ sau vài lần để con tự chịu hậu quả, lại thay đổi.

4.

Đến chuyện học tập. Trước đây khi làm bài, con luôn chọn bài dễ làm trước, bài khó để cuối. Kết quả là bài khó làm không xong hoặc làm qua loa. Tôi đã nói không biết bao nhiêu lần: “Làm khó trước, dễ sau”.

Không có tác dụng.

Sau đó, tôi không nói nữa, chỉ cùng con làm một việc: lập danh sách. Mỗi tối, viết ra tất cả việc cần làm, rồi để con tự sắp xếp thứ tự. Tôi không can thiệp, chỉ hỏi: “Con sắp xếp vậy là vì sao?”. Con nói: làm bài dễ trước để có cảm giác hoàn thành nhanh. Tôi bảo: “Được, con thử đi.”

Sau hai ngày, con nhận ra vấn đề: bài dễ xong hết rồi, nhưng bài khó để cuối, lúc đó đã mệt, không làm nổi. Sau đó, con tự điều chỉnh: làm xen kẽ – một môn khó, hai môn dễ. Không phải tôi dạy, mà là con tự trải nghiệm rồi hiểu. Thói quen lập danh sách – tôi nói mãi không rõ, nhưng chỉ cần con tự làm vài ngày, lại hiểu hơn ai hết.

5.

Còn những điều như đúng giờ, tự giác, trung thực, tự nhìn lại bản thân, tôn trọng người khác… tôi không kể hết nữa, nói nhiều lại thành “tụng kinh”.

Điều tôi muốn nói là: Trước đây tôi luôn nghĩ mình nói chưa đủ nhiều, chưa đủ kỹ nên con chưa thay đổi. Sau này mới hiểu, không phải con không hiểu, mà là tôi làm chưa đúng cách. Thói quen không phải cứ nói “con phải tự giác” là con sẽ tự giác. Mà là bạn cùng con thử từng chút một, luyện từng chút một, vấp váp rồi điều chỉnh, để cuối cùng nó trở thành một phần trong con.

Nuôi con 10 năm, tôi cuối cùng cũng học được một điều: Biết im lặng, đôi khi còn hiệu quả hơn ngàn lời dạy dỗ.