Nhiều người từng thử “cố chấp” mở mắt khi hắt hơi, nhưng kết quả thường là chảy nước mắt, nước mũi hoặc cảm giác rất khó chịu.

Vậy cơ thể đang làm gì phía sau phản xạ tưởng chừng nhỏ này?

Trước hết, cần hiểu rằng hắt hơi thực chất là một “cơ chế làm sạch” cực mạnh của cơ thể. Khi bụi, phấn hoa, không khí lạnh hoặc các tác nhân lạ xâm nhập vào mũi, chúng kích thích niêm mạc mũi. Lúc này, các đầu dây thần kinh sinh ba – một trong những dây thần kinh lớn nhất vùng mặt, sẽ lập tức gửi tín hiệu về não.

Não, cụ thể là “trung tâm hắt hơi” ở thân não, gần như không cần bạn đồng ý mà kích hoạt ngay một chuỗi phản ứng: hít sâu, nín thở, cơ ngực co mạnh, sau đó đẩy luồng khí ra ngoài với tốc độ có thể lên tới khoảng 160 km/giờ. Toàn bộ quá trình diễn ra trong chưa đến nửa giây, nhanh hơn cả suy nghĩ của bạn.

Đó là lý do vì sao bạn gần như không thể “kìm” một cái hắt hơi hoàn chỉnh.

Nhưng tại sao mắt lại phải nhắm?

Một quan niệm phổ biến cho rằng nhắm mắt để “tránh bị bắn mắt ra ngoài”. Nghe có vẻ hợp lý nhưng thực tế không đúng. Nhãn cầu được cố định chắc chắn trong hốc mắt bằng nhiều cơ và cấu trúc nâng đỡ, áp lực từ một cái hắt hơi không đủ để gây ra chuyện đó.

Nguyên nhân thật sự nằm ở hệ thần kinh.

Khi não phát lệnh hắt hơi, tín hiệu này không chỉ gửi đến các cơ hô hấp mà còn “lan” sang các dây thần kinh điều khiển mí mắt. Đây là một dạng phản xạ tự động, gọi là phản xạ thần kinh sọ, trong đó có liên kết giữa mũi và mắt. Khi mũi bị kích thích mạnh, dây thần kinh điều khiển chớp mắt cũng nhận tín hiệu và khiến mắt đóng lại.

Có thể hình dung đơn giản như hệ thống điện cũ trong nhà: bật đèn phòng khách thì đèn hành lang cũng chớp theo. Không phải bạn muốn, mà là do thiết kế dây dẫn ban đầu.

Xét về mặt tiến hóa, phản xạ nhắm mắt khi hắt hơi lại rất có lợi. Thứ nhất, nó giúp bảo vệ mắt khỏi các giọt bắn tốc độ cao chứa vi khuẩn, bụi hoặc chất kích thích. Thứ hai, việc “tắt” tạm thời thị giác giúp cơ thể tập trung hoàn toàn vào nhiệm vụ cấp bách là làm sạch đường thở. Thứ ba, đây có thể là cơ chế giúp não giảm nhiễu từ môi trường trong khoảnh khắc cơ thể đang ở trạng thái “dễ tổn thương”.

Không chỉ vậy, một cái hắt hơi còn mạnh hơn bạn tưởng. Mỗi lần hắt hơi có thể tạo ra hàng chục nghìn giọt nhỏ li ti, bay xa vài mét và tồn tại trong không khí nhiều phút. Đây là lý do vì sao việc che miệng, che mũi khi hắt hơi không chỉ là phép lịch sự mà còn là biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Một số quan niệm khác cũng cần được làm rõ. Chẳng hạn, nhiều người tin rằng hắt hơi khiến tim “ngừng đập”. Thực tế, tim không dừng lại, nhưng áp lực trong lồng ngực thay đổi có thể khiến nhịp tim biến động nhẹ trong thời gian rất ngắn.

Thú vị hơn, có khoảng 20-30% dân số có phản xạ hắt hơi khi nhìn ánh sáng mạnh, gọi là “hội chứng ACHOO” (hắt hơi do ánh sáng, có yếu tố di truyền). Nếu bố hoặc mẹ có đặc điểm này, khả năng con cái gặp tình trạng tương tự là khá cao.

Ngoài ra, nếu bạn hắt hơi liên tục nhiều lần, đó có thể là dấu hiệu cơ thể đang phản ứng mạnh với dị nguyên như phấn hoa hoặc virus cảm lạnh. Một chuỗi 1-3 cái hắt hơi là bình thường, nhưng nếu kéo dài hàng chục lần mỗi ngày, cần chú ý đến các vấn đề như viêm mũi dị ứng.

Các chuyên gia cũng lưu ý, hắt hơi là phản xạ tự nhiên, thường không cần can thiệp. Tuy nhiên, bạn có thể thực hiện đúng cách để giảm khó chịu và hạn chế lây lan: cúi đầu, dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay che miệng, sau đó vệ sinh sạch sẽ. Tránh dùng tay trần vì dễ làm lây vi khuẩn sang các bề mặt khác.

Nhìn rộng hơn, hắt hơi không phải là “lỗi hệ thống” của cơ thể mà là một cơ chế phòng vệ tinh vi. Việc nhắm mắt chỉ là một phần trong chuỗi phản ứng được “lập trình sẵn” để bảo vệ bạn.

Lần tới khi bạn hắt hơi và bất giác nhắm mắt, đó không phải là điều bất thường. Ngược lại, đó là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang vận hành đúng cách, âm thầm bảo vệ bạn chỉ trong chưa đầy một giây.

Đôi khi, khoảnh khắc “không nhìn thấy” ấy lại chính là cách cơ thể giúp bạn tiếp tục nhìn rõ hơn về lâu dài.