Mỗi khi mùa thi chuyển cấp đến gần, mạng xã hội lại ngập tràn những bài viết mổ xẻ áp lực học hành của con trẻ với những thông điệp quen thuộc: "Tại sao phải chạy đua vào trường chuyên?", "Sao cha mẹ cứ bắt con thực hiện ước mơ của mình?" hay "Hãy trả lại tuổi thơ cho con".

Giữa làn sóng phê phán các bậc phụ huynh tham vọng và sính thành tích, bài viết của một phụ huynh tên H. trên mạng xã hội mới đây đã thu hút hàng ngàn lượt tương tác và nhận được sự đồng tình lớn từ dư luận khi thẳng thắn đưa ra một góc nhìn hoàn toàn khác: Lựa chọn giáo dục suy cho cùng là câu chuyện của năng lực đứa trẻ và túi tiền của cha mẹ.

Theo phân tích của phụ huynh này, thị trường giáo dục hiện nay phân khúc rất rõ ràng dựa trên hoàn cảnh tài chính. Giới tài phiệt hay các gia đình đại gia có quyền chọn hệ quốc tế đơn ngữ hoặc song ngữ. Các gia đình khá giả hướng con đến hệ tư thục chất lượng cao. Ở những môi trường tạm gọi là "bỏ rất nhiều tiền mua chữ" này, đứa trẻ được tiếp cận kiến thức nhẹ nhàng, có nhiều thời gian vận động thể chất, học năng khiếu và đi du lịch trải nghiệm nuôi dưỡng tâm hồn.

Ảnh minh họa

"Nhưng đó là đặc quyền của người có tiền", phụ huynh H. thẳng thắn bày tỏ. Với phần đông dân số còn lại, những gia đình có thu nhập bình dân, con đường công lập là lựa chọn duy nhất. Theo phụ huynh này, không phải những người làm cha, làm mẹ ít tiền không biết dạy con để có một "tuổi thơ trong veo", mà thực tế phũ phàng là một khóa học kỹ năng hay một trại hè trải nghiệm ngắn ngày tầm 7 ngày hiện nay cũng tiêu tốn từ 10 đến 15 triệu đồng - một con số nằm ngoài tầm với của họ.

Chính trong bối cảnh đó, trường chuyên xuất hiện như một giải pháp cứu cánh tối ưu. Theo chị H., trường chuyên chính là phần tinh hoa trong hệ giáo dục miễn phí (hoặc chi phí thấp) của một quốc gia. Đây là nơi hội tụ của những thầy cô giáo giỏi nhất, những học sinh chăm ngoan, học giỏi nhất và nhận được sự quan tâm, đầu tư nhiều nhất từ các ban ngành.

Với một gia đình không dư dả tài chính nhưng con có năng lực, trường chuyên chính là chiếc "phao cứu sinh" đẳng cấp nhất để đứa trẻ có một bệ phóng công bằng bước vào tương lai.

Quan điểm này ngay lập tức nhận được làn sóng đồng tình mạnh mẽ từ cộng đồng mạng vì đã dám nói thẳng, nói thật, cởi bỏ lớp áo bọc đường lý thuyết của giáo dục để nhìn nhận mọi thứ dưới góc độ kinh tế học. Một phụ huynh cũng thẳng thắn để lại bình luận đồng tình: "Vì sao phải cố cho con "lao" vào trường chuyên? Xin thưa vì đó là môi trường "ngon - bổ - rẻ" nhất!".

Sức hút từ môi trường "đẩy thuyền" và những khoảng lặng phía sau một "cuộc đua vũ trang"

Làn sóng đồng cảm sâu sắc từ dư luận cho thấy bài viết của vị phụ huynh trên đã chạm đúng vào "long mạch" của thực tế xã hội. Sự sòng phẳng đầu tiên nằm ở giá trị của môi trường học tập. Nhiều người vẫn thường giáo điều rằng "con giỏi thì học ở đâu cũng giỏi, tự thân nỗ lực mới là quan trọng". Thế nhưng, phép so sánh thực tế của phụ huynh H. đã bẻ gãy luận điểm đó: Ngay cả người lớn đi làm, bước vào một công ty mà ai cũng lười biếng, trì trệ thì bản thân cũng sớm muộn bị kéo lùi; huống chi là một đứa trẻ 15 tuổi.

Nếu cứ để một đứa trẻ có tố chất thông minh mãi mãi đứng nhất trong một lớp học quá bình thường, trẻ sẽ dễ tự mãn, thiếu đi thước đo chuẩn xác và mất luôn động lực phấn đấu vì không biết thế giới ngoài kia rộng lớn ra sao. Trường chuyên không chỉ bán kiến thức với giá rẻ, cái "hời" nhất mà phụ huynh nhận được chính là một môi trường đầy tính cạnh tranh lành mạnh. Khi xung quanh toàn bạn giỏi và thầy cô tâm huyết, đứa trẻ sẽ tự nhìn vào đó để nâng chuẩn bản thân lên mỗi ngày.

Bên cạnh đó, nhìn từ thực tế đời sống, học sinh trường chuyên khi bước ra đời thường sở hữu một màng lọc bảo vệ rất tốt. Thói quen chịu áp lực cao, tư duy logic được rèn giũa từ bé và mạng lưới bạn bè, cựu học sinh chất lượng sẽ tạo thành một bệ đỡ vô hình. Họ có thể không chuẩn bị để trở thành những tỷ phú đột biến, nhưng tỷ lệ rơi vào cảnh chật vật, bấp bênh mưu sinh là rất thấp. Đối với phần đông các gia đình trung lưu, bình dân, một cuộc sống ổn định và an nhiên như vậy đã là cái kết viên mãn cho một khoản đầu tư giáo dục.

Tuy nhiên, khi dòng người đổ xô vào một cánh cửa quá hẹp, bản chất tốt đẹp của trường chuyên đang đứng trước những biến tướng đáng lo ngại:

- Trường chuyên có còn rẻ? Với xu hướng tự chủ tài chính hiện nay, học phí tại nhiều trường chuyên và chất lượng cao đang tăng lên rõ rệt. Dù vẫn dễ thở hơn khối trường quốc tế, nhưng nó bắt đầu tạo ra gánh nặng tài chính thực sự cho các gia đình khó khăn. Cuộc đua giờ đây không còn thuần túy là năng lực của đứa trẻ, mà đã biến thành cuộc "đua vũ trang" tốn kém tại các lò luyện thi ngay từ cấp tiểu học.

- Hệ quả của việc "chín ép" và chiếc vòng kim cô tâm lý: Có những đứa trẻ từ chối chuyên vì "sức và lực không đủ". Nhưng trên thực tế, ranh giới này lại rất mong manh và thường bị che mờ bởi kỳ vọng, áp lực từ cha mẹ. Khi một đứa trẻ chỉ có năng lực ở mức khá giỏi bình thường nhưng bị ép phải cày ngày cày đêm để "đu chuyên", môi trường giỏi giang xung quanh sẽ quay ngược lại bóp nghẹt sự tự tin của đứa trẻ. Trường chuyên khi đó biến từ một "tấm vé hạng sang" thành một chiếc vòng kim cô tâm lý, vắt kiệt tuổi trưởng thành của những đứa trẻ ở lứa tuổi nhạy cảm nhất.

Việc "người người ôn chuyên, nhà nhà luyện thi" là một xu thế tất yếu trong một xã hội có tính cạnh tranh cao, phản ánh nhu cầu mưu cầu cơ hội đổi đời và dịch chuyển nấc thang xã hội hoàn toàn chính đáng của mỗi gia đình. Sẽ là giáo điều nếu dùng những lý thuyết màu hồng để phán xét áp lực của cuộc đua này, bởi với nhiều người, học tập vẫn là con đường tích lũy vốn liếng ít rủi ro và mang lại giá trị chắc chắn nhất.

Dù vậy, điều cốt lõi tạo nên giá trị của "tấm vé hạng sang" không nằm ở bản thân ngôi trường chuyên, mà nằm ở sự tỉnh táo định vị của các bậc phụ huynh. Một chiến lược giáo dục thông minh đòi hỏi cha mẹ phải cân đo đong đếm chính xác trên hệ trục tọa độ: Năng lực thực tế của con, túi tiền của gia đình và kỳ vọng của bản thân.

Biết chọn đúng sức và dừng đúng lúc mới là cách tốt nhất để hành trình đi tìm tri thức của con trẻ là một chặng đường dài bền bỉ, chứ không phải một cuộc chạy marathon sinh tử vắt kiệt tuổi trưởng thành.