Mấy ngày gần đây, mạng xã hội xôn xao với những thước phim, bức ảnh ghi lại khoảnh khắc đoàn tàu di sản Huế - Đà Nẵng len lỏi qua những triền núi phủ trắng hoa. Cung đường vốn đã được mệnh danh là "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" nay càng thêm phần mơ mộng khi cả vạt rừng như được khoác lên chiếc khăn voan trắng muốt, trải dài bất tận theo những khúc cua hiểm trở của đèo Hải Vân.

Người yêu xê dịch đắm đuối. Người làm nội dung săn lùng. Khung hình nào cũng đẹp đến mức không cần chỉnh sửa, đoàn tàu uốn lượn giữa thảm hoa trắng, một bên là biển xanh thăm thẳm, một bên là rừng già phủ kín màu trắng tinh khôi.

Nhưng giữa hàng nghìn lời trầm trồ ấy, có những bình luận làm người ta khựng lại:

"Trời ơi, đẹp mà phản cảm diện à".

"Dây leo bìm bìm, trông vậy chứ nó là cây có hại, mọc dày làm cây rừng chết hết nhé".

"Phát triển siêu nhanh mỗi ngày, mạng lưới dày đặc do bìm bìm là thân leo, siết vào các cây thân gỗ lớn gây ra cây còi cọc, chết đổ...".

Hóa ra, những thảm hoa trắng muốt mà cả mạng xã hội đang trầm trồ kia mang một cái tên rất ít người nghe đến: Cây bìm bìm - một trong những loài thực vật xâm lấn đáng sợ bậc nhất ở miền Trung Việt Nam.

"Sát thủ kiều mộc" - cái tên đáng sợ phía sau vẻ đẹp mong manh

Bìm bìm nghe tên thì hiền lành như một loài hoa dại quê mùa, nhưng trong giới khoa học và kiểm lâm, chúng có những biệt danh rất khác: "Sát thủ dây leo", "sát thủ kiều mộc", "lan rừng giả".

Tên khoa học của loài này là Merremia boisiana, thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae), lá giống lá khoai lang nên có người gọi là cây Lang rừng hoặc cây Lá bạc. Đây là loài dây leo gỗ rất to với đường kính thân có thể đến 8cm, leo cao khoảng 10m và có hoa hình phễu hay hình chuông màu vàng. Loài cây này phát triển rất nhanh, xanh tốt quanh năm và có hiệu suất quang hợp cao. Ngoài ra, ở khu vực Hải Vân - Sơn Trà còn có một họ hàng gần khác là bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii) chính là loài đang phủ trắng đèo Hải Vân khiến mạng xã hội xôn xao.

Loài cây leo nguy hiểm này có nguồn gốc ở vùng khí hậu nhiệt đới đảo Hải Nam và khu Tự trị dân tộc Choang (Quảng Tây - Trung Quốc), được gọi là Jinzhongteng hoặc Sát thủ kiều mộc. Một cái tên đầy hình ảnh và đầy cảnh báo.

Một dòng thời gian buồn: Từ 1999 đến nay

Nhìn lại lịch sử của loài cây này ở Việt Nam, không khỏi giật mình vì tốc độ "tung hoành" của nó.

Dẫn tin từ Trung tâm dữ liệu thực vật Việt Nam, theo ông Trần Huy Độ, Trưởng ban Quản lý rừng đặc dụng Nam Hải Vân, từ năm 1999, "dây lạ" (người dân thường gọi là "dây lan rừng" hay lá bợt) bắt đầu phát triển mạnh. Từ các khe, suối, bìa rừng, loài cây này xông lên, leo đè luôn cánh rừng thông, rừng keo lá tràm và lan toả với tốc độ nhanh. Những tán lá rộng và dày đặc đã che kín không gian của các loại cây khác làm rừng và cả thảm thực vật bên dưới chết dần vì thiếu ánh sáng.

Những con số sau đây có thể khiến bạn lặng người khi nhìn lại bức ảnh trắng muốt mình vừa lưu trên điện thoại:

1999: Bìm bìm xuất hiện và bắt đầu phát triển mạnh ở chân đèo Hải Vân. 

2000-2001: UBND TP Đà Nẵng trích kinh phí diệt thủ công nhưng sau khi xử lý được 40 ha thì hết tiền, đành "khoanh tay nhìn". 

2008: Diện tích xâm thực ở Sơn Trà mới 500 ha. 2011: Con số ấy tăng vọt lên hơn 1.000 ha trong tổng số 4.370 ha rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà. Đỉnh điểm: Theo Chi cục Kiểm lâm Đà Nẵng, có thời điểm khoảng 15.000ha/55.000ha rừng ở đây đã bị loại dây leo này che phủ, trong đó rừng Sơn Trà 5.000 ha và rừng Hải Vân 10.000ha.

Và không chỉ Đà Nẵng. Bìm bìm hiện đã có mặt ở Sa Pa (Lào Cai), Lạng Sơn, Quảng Ninh, Vườn quốc gia Bạch Mã, Cảng Chân Mây, Phong Nha - Kẻ Bàng, Cù Lao Chàm... - một bản đồ xâm lấn trải dài gần như toàn bộ miền Trung và một phần miền Bắc.

Vì sao loài hoa "hiền lành" này lại nguy hiểm đến vậy?

Để hiểu vì sao cộng đồng mạng gọi đây là "loài hoa chết chóc", cần biết một số đặc tính sinh học của bìm bìm:

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng kinh khủng. Cây Bìm bìm có tốc độ phát triển và lây lan rất nhanh (6-6,4cm/ngày), bộ lá lớn, sinh khối tươi 21-25 tấn/ha, không kén đất, khả năng phát tán và tái sinh từ hạt, chồi, rễ… đều tốt. 6cm mỗi ngày tức một tuần là gần nửa mét, một tháng có thể dài thêm vài mét. Một cây bìm bìm trưởng thành có thể bao trùm cả một thân cây gỗ lớn chỉ trong một mùa.

Thứ hai, cơ chế "giết" rừng cực kỳ tinh vi. Như một cư dân mạng đã giải thích chính xác: Bìm bìm là thân leo, siết vào các cây thân gỗ lớn → cây bị còi cọc, chết đổ. Tán lá rộng và dày → các lớp thực vật phía dưới không quang hợp được → chết dần. Vì vậy chúng leo đến đâu khiến cây rừng không quang hợp được, cây còi cọc, chết dần gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng phòng hộ, sản xuất của rừng và hệ sinh thái bản địa.

Thứ ba, tạo điều kiện cho cháy rừng. Theo nhận định chung của giới chuyên môn thì ngoài việc "cướp" ánh sáng, loài thực vật này còn tiềm ẩn nguy cơ cháy rừng do khả năng tích luỹ khối lượng vật liệu cháy lớn (lá khô, cành khô, bản lá to và nhiều). Vào mùa khô, một thảm bìm bìm chết khô trải dài có thể trở thành "thùng thuốc súng" chỉ chờ một tia lửa.

Thứ tư, gần như không thể tiêu diệt bằng cách thông thường. Quả của bìm bìm có thể ăn được với chim chóc nên hạt được phát tán đi khắp nơi qua đường tiêu hóa của chim. Sức sống của hạt bền, bộ rễ khỏe, chịu hạn tốt, tái sinh được từ hầu hết mọi phần của cây tức là cắt phần nào, mọc lại phần đó.

"Bất lực" - một từ buồn trong báo cáo

Đà Nẵng và các tỉnh lân cận không hề đứng yên trước "đại dịch xanh" này. Trước thực trạng đó, bằng nguồn lực của địa phương các Sở, Ban ngành của Thành phố Đà Nẵng đã triển khai nhiều biện pháp như: Đào gốc, băm vụn thân lá, phơi khô và đốt; đổ muối vào gốc cây Bìm Bìm… Thậm chí huy động lực lượng quân đội và Đoàn thanh niên của Thành phố để diệt trừ nhằm ngăn chặn sự xâm lấn tiếp tục của cây Bìm bìm, tuy nhiên do chưa có biện pháp diệt trừ cây Bìm Bìm hữu hiệu, triệt để nên hiệu quả không được như mong đợi.

Tin vui là sau đề tài nghiên cứu cấp nhà nước kéo dài 36 tháng (2015-2018) do Viện Môi trường Nông nghiệp chủ trì, các nhà khoa học đã tìm ra phương pháp khả thi: Sử dụng thuốc trừ cỏ lưu dẫn (Glyphosate và Metsulfuron methyl) đưa vào thân cây bìm bìm thông qua kỹ thuật truyền dịch và bơm trực tiếp vào thân (sau khi đã cắt bỏ phần ngọn) có thể diệt tận gốc cây bìm bìm - hiệu quả diệt trực tiếp đều đạt 100%. Nhưng để triển khai trên diện rộng hàng nghìn héc-ta là cả một bài toán về kinh phí, nhân lực và thời gian. Bìm bìm vẫn còn đó và bằng chứng là cả "đại tiệc trắng" đang khiến mạng xã hội xao xuyến những ngày này.

Hành trình tàu di sản Huế – Đà Nẵng vẫn là một trong những trải nghiệm du lịch đáng nhớ nhất Việt Nam. Đèo Hải Vân được mệnh danh là "Thiên hạ đệ nhất hùng quan", nằm trong top 10 đường ven biển đẹp nhất thế giới và đồng thời là cung đường đèo ven biển đẹp nhất Việt Nam. Đoàn tàu được vinh danh trong "Top 9 sản phẩm du lịch ấn tượng Huế năm 2024", được nhiều tạp chí du lịch nước ngoài ghi danh là đoàn tàu đi qua một trong những cung đường sắt đẹp nhất thế giới ở đèo Hải Vân.

Đi qua cung đường này không chỉ để chụp ảnh đẹp. Khi bạn nhìn những thảm hoa trắng muốt phủ kín cả vạt rừng, hãy nhớ rằng bạn đang chứng kiến một trong những "trận chiến" lặng lẽ nhất giữa con người và thiên nhiên ngoại lai. Vẻ đẹp ấy là tín hiệu cảnh báo không phải để ta phớt lờ, mà để ta hiểu, ghi nhớ, và biết ơn những người đang ngày ngày tìm cách giữ lại từng cánh rừng.

Cẩm nang nhỏ cho ai muốn trải nghiệm cung đường này

Lịch trình tàu: Tàu di sản chạy hai lượt mỗi chiều, đi qua cung đường được mệnh danh là đẹp nhất Việt Nam. Tàu HĐ1 khởi hành 07h45, đến Đà Nẵng 10h35. Hành trình khoảng 3 tiếng, có dừng 10-15 phút tại ga Lăng Cô để hành khách chụp ảnh vịnh biển từng lọt top đẹp nhất thế giới.

Chọn ghế: Đây là phần quan trọng nhất, đừng bỏ qua. Ở chiều Huế đi Đà Nẵng, hãy ưu tiên chọn ghế phía bên phải để có view nhìn ra biển và vịnh Lăng Cô. Chiều ngược lại, ghế bên trái sẽ mang đến khung cảnh tương tự.

Tip "chuyên nghiệp" để chụp đuôi tàu uốn lượn giữa thảm hoa: Theo chia sẻ của tài khoản caoyuanbuyuan, người vừa có loạt ảnh viral về cung đường này: "Lý do mình có thể chụp được phần đuôi tàu như vậy là vì mình đặt ghế 04 toa 1, hướng từ Huế vào Đà Nẵng (mọi người đi giường nằm có thể chọn toa cuối cùng). Đoạn này còn 1 cái hầm lớn nữa là đến Đà Nẵng, nếu đi từ Đà Nẵng ra Huế thì chính là qua cái hầm đầu tiên, mọi người chuẩn bị canh máy để chụp liền".

Thiết bị: Cửa sổ tàu phản chiếu khá nhiều, nên dùng ống kính có lens hood, hoặc áp sát ống kính vào cửa kính để giảm chói. Nếu quay video, mode time-lapse khi tàu vào khúc cua đèo sẽ ra thước phim "điện ảnh" rất ấn tượng.

Thời điểm: Tháng 3 đến tháng 9 là khoảng thời gian thời tiết nắng ráo, thuận lợi cho ngắm cảnh. Từ tháng 10 đến tháng 2 thường mưa nhiều, tầm nhìn hạn chế hơn. Tuy nhiên, mùa hoa bìm bìm nở rộ thường rơi vào những tháng chuyển mùa nên nếu muốn bắt được khung hình "thiên đường trắng" như đang viral, hãy hỏi kỹ trước khi đặt vé.

Mạng xã hội có một sức mạnh kỳ lạ: Nó biến một thảm thực vật xâm lấn nguy hiểm thành "thiên đường hạ giới" chỉ qua vài thước phim. Sự đẹp đẽ ấy là thật. Nỗi lo về hệ sinh thái cũng là thật. Cả hai sự thật ấy có thể cùng tồn tại và việc của người yêu xê dịch là biết nhìn cả hai.

Lần tới, khi con tàu di sản chở bạn lướt qua những triền núi phủ trắng hoa, hãy giơ máy lên chụp. Hãy thở thật sâu, để cảnh sắc ấy in vào trí nhớ. Nhưng cũng hãy dành một thoáng cho những người đang cặm cụi trên các sườn dốc - những kiểm lâm, những đoàn viên thanh niên, những nhà khoa học đang lặng lẽ chiến đấu với loài hoa đẹp mà người ta gọi bằng cái tên rất buồn: Sát thủ kiều mộc.

Đẹp và nguy hiểm đôi khi chỉ cách nhau một lớp kiến thức. Và đó là phần thú vị nhất của những chuyến đi: Không chỉ ngắm mà còn hiểu.