Cuộc sống hiện đại bây giờ, góc bếp của các bà nội trợ được lấp đầy bởi đủ loại gia vị tiện lợi. Để tạo màu đẹp cho nồi thịt kho, cá kho, người ta quen dùng những chai "nước hàng", "nước màu" sóng sánh đóng sẵn, thơm mùi dừa, mùi đường thốt nốt. Sự tiện nghi ấy đôi khi làm chúng ta quên mất rằng, lùi về khoảng 20, 30 năm trước, thế hệ 8x, 9x và các bà các mẹ thuở ấy đã quen thuộc với một thứ gia vị dân dã, thô mộc đến mức ám ảnh mang tên: Kẹo đắng. Chỉ là những cục đường thắng cháy đen sì, gói trong lớp nilon mỏng manh, thế mà giờ đây khi nhìn lại, thứ kẹo ấy lại vắt kiệt những giọt nước mắt rưng rưng của những đứa trẻ ngày nào nay đã làm cha, làm mẹ.

Cú lừa mang tên "kẹo đắng" và góc bếp ngái mùi khói của mẹ

Đám trẻ con ngày xưa, hễ nghe đến chữ "kẹo" là mắt sáng rỡ, nước miếng chực trào. Thế nhưng, có một thứ kẹo sinh ra không phải để dỗ dành những lúc khóc nhè, mà là một "cú lừa" kinh điển mang tên kẹo đắng. Ở nhiều vùng quê miền Bắc và miền Trung, kẹo đắng thường được nặn thành những sợi dài đen sì, cong queo như những con sâu, hoặc được đổ khuôn vuông vức cỡ bằng con tem thư, bọc cẩn thận trong những mảnh nilon nhỏ xíu. Ngày ấy, nhà nào cũng nghèo, những cục kẹo đắng xù xì lấm lem ấy là thứ gia vị rẻ tiền nhưng lại là "linh hồn" không thể thiếu để hô biến nồi cá kho tộ hay nồi thịt lợn kho cùi dừa trở nên cánh gián mướt mát.

Không ít người lướt qua những bức ảnh chụp mớ kẹo đắng ở phiên chợ quê đã không khỏi bật cười xen lẫn xót xa khi nhớ lại tuổi thơ dữ dội của mình. Có người bồi hồi kể lại: "Ngày xưa người ta đóng vuông vuông như cái kẹo thật. Xưa thấy trong bếp nhà họ hàng, người lớn bảo là kẹo đắng, cứ tưởng kẹo ăn được nên cắn vụng một tí, ôi thôi nó đắng ngoéo mồm, đắng tởn đến tận già". Ai đó lại cười: "Trong Nam hay kho cá bằng nước màu, nghe kẹo đắng tưởng để ăn ngay chứ, xem comment mới biết".

Cái vị đắng khét lẹt xộc lên tận óc ấy, lớn lên rồi lũ trẻ mới biết, đó là thứ cốt túy để làm đẹp cho bữa cơm gia đình. Ở miền Nam, người ta gọi thứ này là nước màu, và người miền Tây thì tài hoa hơn khi dùng đường thốt nốt để thắng, tạo ra thứ nước màu thơm lừng, sóng sánh và không bị đen đặc như kẹo đắng ngoài Bắc. 

Thế nhưng, dù gọi bằng cái tên nào, hình dáng ra sao, thì ký ức về việc "Mẹ đưa 200 đồng sai chạy ù ra ngõ mua cục kẹo đắng về kho thịt" vẫn là một đoạn băng quay chậm rực rỡ nhất trong tâm trí mỗi người. Thoắt cái, miếng kẹo 200 đồng ấy đã lùi xa cách đây cả ba chục năm trời.

Mùi của mưu sinh và sự lùi bước trước dòng chảy thời gian

Kẹo đắng không chỉ gắn liền với mâm cơm xưa ấm áp, mà còn là kết tinh của cả một đời mưu sinh nhọc nhằn. Nhiều người vẫn không thể quên được cái mùi đường cháy khét lẹt nhưng lại ngòn ngọt quyến rũ tỏa ra từ gian bếp của nhà hàng xóm. "Hồi nhỏ, nhà mình gần nhà cô làm kẹo đắng. Cứ chiều hoặc sáng là thơm ơi là thơm mùi cô thắng đường để kéo kẹo, chuẩn bị cho phiên chợ ngày mai. Mà phải kéo lúc kẹo còn đang nóng chảy cơ", một độc giả nghẹn ngào nhớ lại. 

Thứ kẹo ấy bám dính, dẻo quẹo khi nóng và cứng đơ khi nguội. Để những cục kẹo không bị chảy nước dính chặt vào nhau, các bà các mẹ xưa còn có một mẹo cực kỳ thông minh là thả thêm một hòn vôi sống vào trong túi để hút ẩm. Chính thứ nghề nhọc nhằn, ngụp lặn trong mùi đường khét ấy lại là phao cứu sinh của bao gia đình. Có người rưng rưng tự hào kể về chị dâu mình, chỉ bằng gánh kẹo đắng lẻ tẻ sớm hôm mà nuôi đủ 5 đứa cháu ăn học thành người, đảm đang và tháo vát đến lạ kỳ.

Nhưng rồi, thời gian chẳng chờ đợi ai, và những gì thuộc về quá khứ cũng dần phải nhường chỗ cho những điều mới mẻ, tiện dụng và an toàn hơn. Kẹo đắng bản chất là đường bị thắng đến mức cháy đen, dưới góc nhìn khoa học và dinh dưỡng hiện đại, nó không thực sự tốt cho sức khỏe nếu lạm dụng lâu dài. 

Chị em nội trợ ngày nay khéo léo hơn, họ tự tay thắng đường vừa lửa tại nhà, cho ra thứ nước màu vàng ươm cánh gián, vừa đẹp mắt, vừa thơm nức lại an toàn, hoặc tiện hơn thì tạt qua siêu thị mua một chai nước hàng đóng sẵn. Vì thế, cái nghề quấy kẹo đắng cũng mai một dần. 

Bây giờ, dạo quanh các khu chợ lớn ở Hà Nội hay các thành phố sầm uất, có đỏ mắt cũng chẳng tìm ra nổi một nếp nilon bọc kẹo đắng xưa cũ. Chỉ thỉnh thoảng, ở những phiên chợ quê lác đác ta mới vô tình bắt gặp một mẹt hàng xén của bà cụ móm mém, bày vài vỉ kẹo đen sì nằm lặng lẽ góc chợ hay vài cô vài chi bưng cái mẹt kẹo len lỏi quanh mời chào mà thôi.

Vẫn biết cuộc sống phải tiến về phía trước, mâm cơm gia đình ngày càng tươm tất, an toàn và bổ dưỡng hơn, nhưng khi nhìn thấy cục kẹo đắng năm nào, lòng người vẫn không khỏi trào dâng một nỗi nhớ quê, nhớ mẹ cồn cào. Thứ kẹo "đắng ngoét" ấy không chỉ là gia vị của một thời khốn khó, mà nó đã trở thành chứng nhân cho một tuổi thơ thiếu thốn vật chất nhưng lại chan chứa tình yêu thương. 

Để rồi hôm nay, giữa những tất bật mưu sinh, nếm lại đủ thứ cao lương mỹ vị, người ta mới nhận ra rằng: Hương vị ngon nhất trên đời, đôi khi lại chính là thứ vị đăng đắng ngái mùi khói bếp của mẹ thuở ấu thơ.

Nguồn video: Lương Thái Bình, Thủy ở quê