Hai tuyên bố trái ngược và một cuộc chia tay không êm đẹp

Ngày 16/7, Hoa hậu Mai Phương bất ngờ thông báo hoạt động độc lập, khẳng định hợp đồng quản lý độc quyền với công ty V-MAS đã chấm dứt hiệu lực từ ngày 10/7 theo đúng quy định pháp luật và điều khoản hợp đồng. 

Hai ngày sau, phía công ty phát thông báo phản bác, cho rằng hợp đồng vẫn còn nguyên hiệu lực vì hai bên chưa ký bất kỳ văn bản thanh lý hay chấm dứt nào, đồng thời cảnh báo các đối tác về rủi ro pháp lý nếu giao dịch trực tiếp với nghệ sĩ.

Tối cùng ngày, Mai Phương tiếp tục ra thông cáo với những cáo buộc nặng hơn. Theo đó, trong gần hai năm hợp tác, ngoài một số khoản tạm ứng nhỏ trong khoảng sáu tháng gần đây, cô cho biết chưa nhận được khoản thanh toán nào dù hoạt động của mình vẫn tạo doanh thu theo chính số liệu công ty công bố. Cô cũng cho rằng các chi phí đầu tư, đào tạo và sản xuất, vốn theo hợp đồng thuộc trách nhiệm của đơn vị quản lý, đã bị quy thành khoản "công nợ" của nghệ sĩ trong biên bản đối soát.

Đúng sai về hiệu lực hợp đồng và các nghĩa vụ tài chính giữa hai bên là câu chuyện thuộc thẩm quyền của cơ quan pháp luật, nếu vụ việc đi đến bước đó. 

Nhưng đứng từ góc độ kinh doanh, điều đáng chú ý là kịch bản này quen thuộc đến kỳ lạ: Một nghệ sĩ tuyên bố đơn phương chấm dứt hợp đồng vì cho rằng bị vi phạm, một công ty khẳng định hợp đồng còn hiệu lực, và ở trung tâm là những tranh cãi về đối soát, doanh thu và chi phí đầu tư. Kpop đã diễn đi diễn lại kịch bản này nhiều lần, với đầy đủ số liệu và phán quyết để ngành giải trí Việt Nam soi vào.

Mô hình "đầu tư trước, đối soát sau" và xung đột được lập trình sẵn

Ngành quản lý nghệ sĩ hiện đại, mà Hàn Quốc là hình mẫu, vận hành trên một logic tài chính giống quỹ đầu tư mạo hiểm hơn là quan hệ lao động thông thường. Công ty rót vốn trước cho đào tạo, sản xuất âm nhạc, xây dựng hình ảnh, vận hành ê-kíp, rồi thu hồi qua việc phân chia doanh thu trong thời hạn hợp đồng độc quyền. Con số không hề nhỏ, trong tranh chấp giữa nhóm Fifty Fifty và công ty Attrakt năm 2023, truyền thông Hàn Quốc từng dẫn chi phí đào tạo của nhóm ở mức 20 đến 30 triệu won mỗi tháng, MV cho ca khúc hit Cupid tốn khoảng 250 triệu won, còn các MV cho EP đầu tay tiêu tốn khoảng 500 triệu won.

Vấn đề của mô hình này nằm ở chỗ rủi ro và thông tin phân bổ không đều. Nếu dự án thành công lớn, doanh thu đủ nuôi cả hai bên và ít ai đặt câu hỏi. Nhưng khi sản phẩm không tạo được sức bật thương mại, khoản đầu tư ban đầu treo lơ lửng thành gánh nặng: Công ty muốn thu hồi vốn, nghệ sĩ nhìn vào lịch làm việc dày đặc của mình và tự hỏi tiền đi đâu. 

Toàn bộ sổ sách, chứng từ, hợp đồng với đối tác lại nằm trong tay công ty, nên "minh bạch đối soát" gần như luôn là ngòi nổ đầu tiên của mọi tranh chấp. Ranh giới giữa "chi phí đầu tư thuộc trách nhiệm công ty" và "khoản ứng trước nghệ sĩ phải hoàn trả" thường chỉ được định nghĩa rõ khi hai bên đã đưa nhau ra pháp lý.

Kpop đã trả "học phí" thế nào

Bài học đầu tiên đến từ vụ ba thành viên TVXQ khởi kiện SM Entertainment năm 2009, làm bùng lên khái niệm "hợp đồng nô lệ" với thời hạn kéo dài cả chục năm. Hệ quả của vụ này vượt xa một bản án, cơ quan quản lý cạnh tranh Hàn Quốc sau đó ban hành hợp đồng mẫu cho ngành, trong đó thời hạn hợp đồng độc quyền được khuyến nghị không quá bảy năm. Đó là lần hiếm hoi một tranh chấp cá nhân buộc cả ngành công nghiệp phải viết lại luật chơi.

Nhưng các vụ việc gần đây cho thấy cán cân đã thay đổi. Năm 2023, Fifty Fifty, nhóm nhạc vừa lập kỳ tích đưa Cupid vào Billboard Hot 100, xin lệnh đình chỉ hợp đồng với lý do thiếu minh bạch trong đối soát và các vấn đề sức khỏe. Tòa bác đơn vì không đủ bằng chứng chứng minh công ty vi phạm. Ba thành viên rời nhóm sau đó đối mặt với đơn kiện đòi bồi thường lên tới 13 tỷ won từ công ty cũ, và sự nghiệp gần như đứng im ở thời điểm lẽ ra đang ở đỉnh đà tăng trưởng.

Cùng năm, ba thành viên EXO gồm Chen, Baekhyun và Xiumin yêu cầu chấm dứt hợp đồng với SM, đòi công khai toàn bộ dữ liệu đối soát trong 13 năm hoạt động và tiến hành kiểm toán. Tranh chấp kéo dài qua nhiều vòng tố tụng, và đến cuối năm 2025, các yêu cầu của nhóm gần như đều bị bác ở mọi cấp, từ tòa sơ thẩm đến tòa tối cao. Tòa chỉ buộc công ty cung cấp tài liệu liên quan đến hợp đồng mới, còn yêu cầu tiếp cận sổ sách kế toán của cả giai đoạn hợp tác bị từ chối.

Vụ việc gây chấn động nhất là NewJeans, nhóm nhạc từng được xem là hiện tượng lớn nhất của thế hệ mới. Cuối năm 2024, năm thành viên mở họp báo tuyên bố đơn phương chấm dứt hợp đồng với công ty ADOR vì cho rằng niềm tin đã đổ vỡ. Công ty kiện ra tòa yêu cầu xác nhận hợp đồng còn hiệu lực. 

Tháng 3/2025, tòa ban hành lệnh cấm nhóm hoạt động độc lập khi chưa có sự chấp thuận của công ty. Đến tháng 10/2025, tòa án Seoul phán quyết hợp đồng vẫn có giá trị đến năm 2029, với lập luận rằng việc một lãnh đạo công ty bị thay thế không đồng nghĩa công ty mất khả năng thực hiện nghĩa vụ quản lý. Một tháng sau, cả năm thành viên rút kháng cáo và lần lượt quay lại công ty.

Chuỗi phán quyết này phác ra một nguyên tắc mà giới kinh doanh giải trí Hàn Quốc giờ thuộc nằm lòng: Tòa án nhìn hợp đồng độc quyền như một giao dịch đầu tư có qua có lại, và bên muốn phá vỡ nó phải chứng minh được vi phạm cụ thể bằng chứng từ, chứ không thể dựa vào cảm nhận về sự đổ vỡ niềm tin hay bất mãn với cách phân chia lợi ích.

 Tuyên bố độc lập trước khi có phán quyết là nước đi rủi ro bậc nhất, vì trong thời gian tranh chấp, mọi hợp đồng quảng cáo hay biểu diễn ký mới đều có thể trở thành chứng cứ chống lại chính nghệ sĩ.

Hàm ý cho một thị trường đang Kpop hóa nhanh hơn hạ tầng của chính nó

Showbiz Việt đang nhập khẩu mô hình quản lý kiểu Hàn với tốc độ nhanh: Hợp đồng độc quyền dài hạn, công ty đầu tư trọn gói từ âm nhạc đến hình ảnh, nghệ sĩ hoạt động đa lĩnh vực dưới một mái nhà chung. Nhưng thứ chưa được nhập khẩu cùng là phần hạ tầng đã giúp Hàn Quốc giảm sốc sau mỗi vụ đổ vỡ: hợp đồng mẫu do cơ quan quản lý ban hành, chuẩn mực đối soát định kỳ, thói quen sử dụng kiểm toán độc lập, và một hệ thống án lệ đủ dày để cả hai bên lượng hóa được rủi ro trước khi ra tòa.

Khi thiếu những thứ đó, mỗi cuộc chia tay giữa nghệ sĩ và công ty ở Việt Nam sẽ tiếp tục diễn ra theo cùng một kịch bản: hai thông cáo trái ngược, một cuộc chiến truyền thông, và những khái niệm như "công nợ", "đối soát", "chi phí đầu tư" được hai bên định nghĩa theo hai cách khác nhau. Bài học lớn nhất từ Kpop có lẽ không nằm ở việc ai thắng ai thua trong từng vụ kiện, mà ở chỗ ngành công nghiệp này đã phải trả giá bằng nhiều sự nghiệp và hàng chục tỷ won án phí để hiểu ra một điều đơn giản: trong kinh doanh giải trí, hợp đồng minh bạch và cơ chế đối soát độc lập rẻ hơn rất nhiều so với một cuộc "ly hôn" ồn ào.