Không ít cha mẹ từng trải qua cảnh vừa nhẹ nhàng đặt con xuống giường, em bé lập tức giật nảy người, hai tay dang rộng rồi thu lại như muốn ôm lấy cơ thể. Có trẻ chỉ cựa mình vài giây rồi ngủ tiếp, nhưng cũng có bé tỉnh giấc và khóc lớn.

Trong dân gian, hiện tượng này thường được giải thích là trẻ “vía yếu”, dễ bị tiếng động hoặc người lạ làm cho sợ. Một số gia đình còn áp dụng các mẹo như đặt dao, kéo, tỏi hoặc vật “trấn vía” gần nơi trẻ ngủ.

Dưới góc độ khoa học, việc trẻ nhỏ hay giật mình khi ngủ thường không liên quan đến “vía”. Đây có thể là biểu hiện của phản xạ Moro, một phản xạ nguyên thủy bình thường ở trẻ sơ sinh.

Vì sao trẻ sơ sinh thường giật mình?

Phản xạ Moro còn được gọi là phản xạ giật mình. Khi nghe tiếng động lớn, cảm nhận sự thay đổi tư thế đột ngột hoặc có cảm giác như đang rơi xuống, trẻ có thể duỗi tay, chân và cổ, sau đó nhanh chóng thu hai tay về phía cơ thể. Một số em bé còn bật khóc.

Phản xạ này xuất hiện từ khi trẻ chào đời, cho thấy hệ thần kinh đang hoạt động và phản ứng với môi trường. Mức độ thể hiện ở mỗi trẻ không giống nhau. Có em bé phản ứng rất mạnh, trong khi trẻ khác chỉ hơi rung tay hoặc cựa mình.

Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ cho biết phản xạ Moro thường rõ nhất trong những tuần đầu, đạt mức cao vào khoảng tháng đầu tiên và bắt đầu giảm dần sau đó. Phản xạ giật mình thường mờ đi khi trẻ được vài tháng tuổi.

Trẻ cũng có thể tự làm mình giật mình trong lúc ngủ, ngay cả khi căn phòng hoàn toàn yên tĩnh. Điều này xảy ra do hệ thần kinh còn non nớt, khả năng kiểm soát vận động chưa hoàn thiện và trẻ sơ sinh dành nhiều thời gian trong giai đoạn ngủ có nhiều hoạt động.

Ngoài phản xạ Moro, một số yếu tố khác cũng khiến trẻ dễ tỉnh giấc như tiếng đóng cửa, tiếng chó sủa, ánh sáng bất ngờ, nhiệt độ phòng không phù hợp, quần áo gây khó chịu, đói bụng, tã ướt hoặc được đặt xuống giường quá nhanh.

Khi nào cha mẹ không cần quá lo lắng?

Tình trạng giật mình thường được xem là phản ứng sinh lý nếu trẻ chỉ cử động trong thời gian ngắn rồi trở lại bình thường. Hai tay và hai chân có phản ứng tương đối cân xứng, trẻ vẫn bú tốt, tăng cân, tỉnh táo và phát triển phù hợp với độ tuổi.

Phản xạ này sẽ giảm dần khi hệ thần kinh của trẻ trưởng thành hơn. Vì vậy, cha mẹ không nên vội kết luận con “yếu vía”, càng không cần thực hiện những nghi thức có thể khiến cả gia đình thêm căng thẳng.

Thay vào đó, người lớn nên kiểm tra những nguyên nhân gần gũi hơn: trẻ có đang đói không, tã có ướt không, phòng ngủ có quá nóng hay quá lạnh, quần áo có chật hoặc có tiếng động đột ngột hay không.

Cha mẹ có thể tạo cho trẻ một trình tự đi ngủ ổn định như giảm ánh sáng, hạn chế tiếng động lớn, cho trẻ bú đủ và đặt xuống giường từ từ. Khi di chuyển trẻ, nên đỡ chắc phần đầu và cổ, tránh thay đổi tư thế quá nhanh gây cảm giác hụt.

Có nên quấn khăn để trẻ bớt giật mình?

Quấn khăn đúng cách có thể giúp một số trẻ sơ sinh cảm thấy được bao bọc và ngủ yên hơn. Tuy nhiên, đây không phải biện pháp phòng ngừa hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh và cần tuân thủ nguyên tắc an toàn.

Trẻ phải luôn được đặt nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc chắn. Không đặt gối, chăn dày, thú nhồi bông hoặc các vật mềm xung quanh mặt trẻ. Khăn quấn không được quá chặt ở phần hông, không che đầu và không khiến trẻ bị nóng.

Cha mẹ phải ngừng quấn khăn ngay khi trẻ bắt đầu có dấu hiệu cố gắng lật. Nếu một em bé bị quấn chặt nhưng lật sang tư thế nằm sấp, nguy cơ ngạt sẽ tăng lên vì trẻ khó sử dụng tay để tự điều chỉnh tư thế. Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ cũng không khuyến khích sử dụng khăn quấn có trọng lượng hoặc đặt các vật nặng như túi gạo lên người trẻ.

Những vật như dao, kéo hoặc đồ sắc nhọn tuyệt đối không nên đặt gần giường trẻ. Không có bằng chứng cho thấy chúng giúp trẻ “cứng vía”, trong khi lại tạo ra nguy cơ gây thương tích.

Dấu hiệu nào cần đưa trẻ đi khám?

Không phải mọi cử động giật của trẻ đều là phản xạ Moro. Phụ huynh cần chú ý nếu các cơn xuất hiện dồn dập, lặp lại thành chuỗi hoặc chỉ xảy ra ở một bên cơ thể. Trẻ cũng cần được kiểm tra nếu tay chân co giật kéo dài, cơ thể cứng hoặc mềm nhũn bất thường, mắt trợn hay lệch sang một bên, môi tím tái, khó thở hoặc không đáp ứng khi được gọi và chạm vào.

Nếu cử động bất thường đi kèm sốt, bỏ bú, nôn nhiều, li bì hoặc trẻ có vẻ khác hẳn ngày thường, gia đình không nên chờ đợi hay tự áp dụng mẹo dân gian. Tình trạng cơ thể cứng, co giật và mất đáp ứng có thể liên quan đến cơn co giật, cần được đánh giá y tế kịp thời. NHS lưu ý co giật do sốt có thể khiến trẻ cứng người, rung giật và không phản ứng với người xung quanh.

Cha mẹ nên quay lại video nếu cử động bất thường tái diễn. Hình ảnh này có thể giúp bác sĩ phân biệt phản xạ sinh lý với co giật hoặc vấn đề vận động khác.

Trẻ giật mình khi ngủ phần lớn không phải vì “vía yếu” mà là phản xạ tự nhiên trong giai đoạn hệ thần kinh còn đang hoàn thiện. Điều quan trọng không phải tìm cách “trấn vía”, mà là tạo môi trường ngủ an toàn, quan sát đặc điểm của cơn giật mình và đưa trẻ đi khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.