AI không chỉ giúp trẻ làm bài tập, tìm thông tin mà còn có thể trở thành nơi các em chia sẻ khi buồn, lo lắng hoặc gặp chuyện khó nói. Cha mẹ cần đồng hành để con biết khi nào có thể hỏi AI và khi nào nên tìm đến một người thật. Một đứa trẻ có thể hỏi AI cách giải một bài toán, nhưng cũng có thể gõ vào chatbot câu hỏi về tình bạn, chuyện bị bạn bè xa lánh, áp lực học tập hay một điều khiến mình sợ hãi. Câu trả lời xuất hiện chỉ sau vài giây, không có ánh mắt dò xét hay cảm giác ngại ngùng như khi nói chuyện trực tiếp.

Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), dữ liệu từ 10 quốc gia cho thấy ít nhất 20 triệu trẻ đã sử dụng AI; khoảng 1/10 trẻ được khảo sát từng tìm đến AI để xin lời khuyên về những điều khiến các em lo lắng. Khoảng 13 triệu trẻ sử dụng AI để hỗ trợ việc học và làm bài tập. Điều đó khiến câu hỏi “có nên cho con dùng AI?” không còn đủ để giải quyết vấn đề. Điều cha mẹ cần quan tâm hơn là AI đang được con sử dụng như thế nào và có đang dần trở thành nơi con tìm đến thay cho những người thân quen hay không.

Cha mẹ cần đồng hành để con biết khi nào có thể hỏi AI và khi nào nên tìm đến một người thật. Nguồn ảnh: Pexels.

Khi AI trở thành nơi trẻ dễ mở lời

Có những chuyện trẻ rất khó nói với cha mẹ. Một cuộc cãi nhau với bạn, cảm giác bị bỏ rơi trong lớp, nỗi lo về điểm số hay một chuyện khiến trẻ xấu hổ có thể khiến các em chọn cách im lặng. Trong khi đó, trò chuyện với AI có vẻ dễ dàng hơn. Trẻ không phải đối diện với phản ứng của người khác và có thể đặt câu hỏi bất cứ lúc nào.

UNICEF dẫn nghiên cứu của chuyên gia Ying Xu, giảng viên về AI trong học tập và giáo dục tại Đại học Harvard, cho thấy một số trẻ cảm thấy dễ chia sẻ với AI trong những tình huống các em khó mở lời với người thật. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa AI có thể thay thế những mối quan hệ ngoài đời.

Một câu trả lời nghe rất bình tĩnh và hợp lý vẫn có thể không phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của một đứa trẻ. AI không biết toàn bộ câu chuyện phía sau một câu hỏi, không nhìn thấy những gì đang diễn ra ở gia đình hay trường học và cũng có thể đưa ra thông tin thiếu chính xác. Vì vậy, nếu con thường xuyên tâm sự với AI, cha mẹ không nhất thiết phải hoảng hốt hay lập tức cấm đoán. Điều đáng tìm hiểu là con đang hỏi AI chuyện gì, vì sao con muốn hỏi và câu trả lời đó ảnh hưởng đến con như thế nào.

Thay vì hỏi “Sao con lại nói chuyện với AI?”, cha mẹ có thể bắt đầu nhẹ nhàng hơn: “Con thường hỏi AI những chuyện gì?” hoặc “Có câu trả lời nào của AI làm con thấy khó hiểu không?”. Một cuộc trò chuyện không phán xét có thể giúp cha mẹ hiểu điều trẻ thực sự đang cần.

Để AI giúp con học, chứ đừng học thay con

AI có thể giải thích một bài học theo cách dễ hiểu hơn, đưa ra ví dụ hoặc gợi ý cách làm. Nhưng nếu trẻ quen với việc đưa toàn bộ bài tập cho AI rồi chép câu trả lời, công cụ này sẽ dần làm thay phần quan trọng nhất của việc học: suy nghĩ. Một cách đơn giản để cha mẹ nhận biết là nhìn vào cách con đặt câu hỏi.

Nếu con hỏi: “Con chưa hiểu phần này, AI giải thích bằng một ví dụ khác được không?”, rồi tự làm bài, AI đang đóng vai trò hỗ trợ. Ngược lại, nếu con chỉ đưa đề bài và lấy nguyên câu trả lời để nộp, trẻ có thể hoàn thành bài tập nhưng chưa chắc đã hiểu bài.

Điều này càng đáng lưu ý khi AI có khả năng đưa ra câu trả lời rất trôi chảy. Câu trả lời viết hay không đồng nghĩa với câu trả lời luôn đúng. Trẻ cần được hình thành thói quen hỏi lại: “Thông tin này từ đâu?”, “Có thể kiểm tra ở nguồn nào?” và “Nếu AI sai thì sao?”...Đây cũng là kỹ năng tư duy phản biện mà trẻ cần có khi lớn lên trong môi trường số, nơi thông tin đúng và sai có thể xuất hiện cạnh nhau.

Cha mẹ có thể đồng hành cùng con sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập, thay vì để công nghệ làm thay quá trình suy nghĩ. Nguồn ảnh: Pexels.

Cha mẹ đừng chỉ hỏi con “dùng AI bao lâu”

Thời gian sử dụng là điều cha mẹ dễ quan sát, nhưng chưa chắc là điều quan trọng nhất. Một đứa trẻ dùng AI 30 phút để tìm hiểu bài học khác với một đứa trẻ dành 30 phút mỗi tối để tâm sự vì không muốn nói chuyện với người thân. Vì vậy, thay vì chỉ quan tâm con dùng AI bao lâu, cha mẹ nên chú ý con đang dùng AI để làm gì và công cụ này đang giữ vị trí nào trong cuộc sống của con.

Gia đình có thể cùng trẻ thống nhất một số nguyên tắc đơn giản. Chẳng hạn, không chia sẻ với AI những thông tin riêng tư như địa chỉ nhà, số điện thoại, mật khẩu, lịch sinh hoạt hoặc thông tin nhận diện người khác. Với những vấn đề liên quan đến sức khỏe, bị bắt nạt, bạo lực, xâm hại, đe dọa hoặc bất kỳ tình huống nào khiến trẻ cảm thấy không an toàn, AI không nên là nơi duy nhất để tìm lời giải. Trẻ cần biết tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc một người lớn đáng tin cậy.

Nếu phát hiện con sử dụng AI để tâm sự, phản ứng đầu tiên không nhất thiết phải là thu điện thoại hay cấm sử dụng. Một câu hỏi như “Có chuyện gì khiến con muốn tìm AI để hỏi thay vì kể với mẹ?” có thể mở ra cuộc trò chuyện mà cả cha mẹ và con đều đang cần.

Một cuộc trò chuyện cởi mở giúp cha mẹ hiểu hơn về cách trẻ sử dụng AI và những điều con đang quan tâm.  Nguồn ảnh: Pexels.

AI sẽ ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong việc học và đời sống của trẻ. Vì vậy, mục tiêu không phải là khiến con tránh xa công nghệ, mà giúp con biết sử dụng công nghệ mà không đánh mất khả năng tự suy nghĩ và kết nối với những người xung quanh. Điều quan trọng nhất cha mẹ có thể dạy con không phải là cách hỏi AI thật giỏi, mà là biết khi nào nên tin, khi nào cần kiểm tra và khi nào nên đặt điện thoại xuống để tìm đến một người thật.