Trong nhiều thập kỷ, tri thức được đo bằng lượng kiến thức một người tích lũy. Nhưng bước sang kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở việc "biết nhiều hơn", mà ở khả năng đặt câu hỏi đúng, khai thác dữ liệu hiệu quả và đưa ra quyết định nhanh hơn.

Đối với đội ngũ nữ trí thức, những người hoạt động trong các lĩnh vực nghiên cứu, giáo dục, y tế, truyền thông, quản lý hay doanh nghiệp, AI đang tạo nên một sự thay đổi sâu sắc trong phương thức làm việc. Không chỉ tiết kiệm thời gian, AI còn mở rộng năng lực sáng tạo, giúp phụ nữ có thêm cơ hội cân bằng giữa công việc chuyên môn và cuộc sống gia đình.

Từ "làm mọi việc" sang "làm những việc quan trọng nhất"

Nếu trước đây, một nhà khoa học mất nhiều tuần để đọc hàng trăm tài liệu, thì nay các công cụ AI có thể tóm tắt hàng chục bài báo chỉ trong vài phút. Một giảng viên đại học có thể xây dựng giáo án, tạo câu hỏi kiểm tra, thiết kế bài giảng đa phương tiện với sự hỗ trợ của AI. Một nhà báo có thể nhanh chóng tổng hợp dữ liệu, gợi ý cấu trúc bài viết hay phân tích xu hướng dư luận.

Những công việc mang tính lặp lại đang dần được AI đảm nhiệm. Nhờ đó, nữ trí thức có thêm thời gian để tập trung vào các hoạt động đòi hỏi tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng kết nối con người, những năng lực mà AI chưa thể thay thế.

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, AI tạo sinh đang giúp tăng đáng kể năng suất trong các công việc tri thức, từ nghiên cứu, lập trình, giáo dục đến truyền thông. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đạt được khi người sử dụng biết kiểm chứng thông tin, đánh giá nguồn dữ liệu và sử dụng AI như một cộng sự thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nó.

Nữ trí thức Việt Nam: AI không còn là câu chuyện của tương lai

Tại Việt Nam, nhiều nữ trí thức đã chủ động đưa AI vào nghiên cứu và giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Một trong những gương mặt tiêu biểu là PGS.TS Hà Thị Thanh Hương (Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM). Cùng các cộng sự, chị phát triển hệ thống AI phân tích ảnh cộng hưởng từ (MRI) để hỗ trợ phát hiện sớm bệnh Alzheimer với độ chính xác cao. Công nghệ này giúp giảm thời gian chẩn đoán, hỗ trợ bác sĩ trong quá trình điều trị và mở ra hướng ứng dụng AI trong y học tại Việt Nam.

PGS.TS Hà Thị Thanh Hương (Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM)

Alzheimer là một trong những căn bệnh gây tử vong hàng đầu ở người cao tuổi. Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, việc nghiên cứu và phát triển các giải pháp hỗ trợ chẩn đoán căn bệnh này ngày càng trở nên cấp thiết.

PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, phần mềm chẩn đoán do nhóm nghiên cứu phát triển có chi phí phù hợp với điều kiện của người Việt Nam và có thể được triển khai rộng rãi trên phạm vi cả nước. Nhóm cũng đã ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn (Big Data) và nền tảng web để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán từ xa, đồng thời lưu trữ và quản lý dữ liệu bệnh nhân.

Điều đáng chú ý là AI ở đây không thay thế bác sĩ. Nó đóng vai trò như một "trợ lý thông minh", xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ mà con người khó có thể phân tích trong thời gian ngắn. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về chuyên gia y tế.

Thực tế cho thấy, AI không chỉ hiện diện trong các tập đoàn công nghệ, mà đã bước vào phòng thí nghiệm, bệnh viện, trường đại học và nhiều lĩnh vực nghiên cứu do các nữ trí thức Việt Nam đảm nhiệm.

Thế giới: AI trở thành "đồng nghiệp số"

Trên thế giới, nhiều nhà khoa học nữ cũng coi AI là một cộng sự trong nghiên cứu.

Giáo sư Fei-Fei Li, một trong những nhà khoa học AI có ảnh hưởng lớn nhất thế giới, luôn nhấn mạnh triết lý phát triển AI lấy con người làm trung tâm. Theo bà, AI nên được thiết kế để tăng cường năng lực của con người, chứ không thay thế con người. Quan điểm này đang trở thành xu hướng trong giáo dục, y tế và nghiên cứu khoa học hiện đại.

Trong lĩnh vực y sinh, nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế đã sử dụng AI để tìm kiếm các giả thuyết khoa học mới, thiết kế protein, phát hiện thuốc và rút ngắn đáng kể thời gian nghiên cứu. Google cũng đã phát triển mô hình "AI Co-scientist" nhằm hỗ trợ các nhà khoa học tổng hợp tài liệu và đề xuất hướng nghiên cứu mới.

Điều này cho thấy AI đang dần trở thành một "đồng nghiệp số", có khả năng xử lý khối lượng thông tin khổng lồ nhưng vẫn cần sự đánh giá, kiểm chứng và sáng tạo của các nhà khoa học.

Cơ hội lớn nhưng không ít thách thức

Dù mang lại nhiều lợi ích, AI cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với nữ trí thức.

Thứ nhất là kỹ năng số. Không phải ai cũng biết cách đặt câu lệnh (prompt), lựa chọn công cụ phù hợp hay kiểm chứng kết quả do AI tạo ra.

Thứ hai là đạo đức học thuật. Việc sử dụng AI trong nghiên cứu, viết báo, giảng dạy hay công bố khoa học cần bảo đảm tính minh bạch, trung thực và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Thứ ba là nguy cơ khoảng cách giới trong tiếp cận AI. Một khảo sát quốc tế cho thấy nữ giới vẫn sử dụng AI tạo sinh trong công việc ít hơn nam giới, phần lớn do thiếu cơ hội đào tạo và tiếp cận công nghệ. Điều này cho thấy, nếu không được hỗ trợ kịp thời, khoảng cách số có thể trở thành khoảng cách nghề nghiệp trong tương lai.

Điều AI không thể thay thế

AI có thể viết một bản báo cáo, dịch hàng trăm trang tài liệu hay phân tích hàng triệu dòng dữ liệu. Nhưng AI không thể thay thế sự đồng cảm của một bác sĩ khi tư vấn bệnh nhân, sự nhạy cảm của một nhà báo trước những số phận, hay trực giác của một nhà khoa học khi phát hiện một giả thuyết mới.

Đối với nữ trí thức, lợi thế lớn nhất không nằm ở việc sử dụng nhiều công cụ AI nhất, mà ở khả năng kết hợp giữa tri thức chuyên môn, trải nghiệm sống và các giá trị nhân văn để tạo ra những quyết định đúng đắn.

Trong tương lai gần, sẽ không phải AI thay thế con người, mà những người biết sử dụng AI hiệu quả sẽ tạo ra khoảng cách với những người không sử dụng. Với nữ trí thức, đây không chỉ là một thách thức công nghệ mà còn là cơ hội để tái định nghĩa năng lực nghề nghiệp, nâng cao chất lượng công việc và khẳng định vai trò của mình trong nền kinh tế tri thức.