Biết người khác góp ý đúng và có thiện chí, nhưng ta vẫn tự ái, khó chịu hoặc muốn phản bác. Đằng sau phản ứng ấy có thể là nỗ lực bảo vệ giá trị bản thân.

Có một nghịch lý tâm lý rất quen thuộc: lý trí hiểu rằng lời góp ý có thể giúp mình tiến bộ, nhưng cảm xúc đầu tiên lại là khó chịu, nghẹn lại hoặc lập tức muốn phản bác. Trong đầu ta có thể bật lên câu hỏi: "Chắc gì người ấy đã làm tốt hơn mình?"

Phản ứng này không nhất thiết cho thấy một người hẹp hòi hay bảo thủ. Trong nhiều trường hợp, lời góp ý đã chạm tới một vùng nhạy cảm hơn chính nội dung được nhắc đến: cảm giác về năng lực, giá trị và hình ảnh mà người đó có về bản thân.

Khi lời góp ý bị cảm nhận như một mối đe dọa

Theo Thuyết Tự khẳng định của nhà tâm lý học Claude M. Steele, con người có động lực duy trì tính toàn vẹn của bản thân, tức cảm giác rằng mình là người có giá trị, có năng lực và đang sống phù hợp với những điều mình coi trọng. Vì vậy, một lời góp ý đôi khi không được tiếp nhận đơn thuần như thông tin để điều chỉnh, mà bị diễn giải thành sự đánh giá đối với cả con người.

DI UNG GOP Y

Chẳng hạn, khi nghe câu: "Bản kế hoạch này còn khá nhiều lỗ hổng", về lý trí, đó chỉ là nhận xét đối với một sản phẩm công việc. Tuy nhiên, nếu năng lực và thành tích là phần rất quan trọng trong cách một người định nghĩa chính mình, câu nói ấy có thể nhanh chóng biến thành những hoài nghi: "Có phải mình không đủ năng lực?", "Có phải mình không giỏi như mình vẫn nghĩ?"

Khi cảm giác về giá trị bản thân bị lung lay, cơ chế phòng vệ dễ xuất hiện. Có người phủ nhận thông tin, tìm mọi lý do để bác bỏ, hạ thấp người góp ý; có người im lặng, thu mình hoặc né tránh những cuộc trao đổi tương tự. Bề ngoài, họ có vẻ chỉ muốn chứng minh mình đúng. Nhưng sâu hơn, điều họ đang cố giữ lại có thể là niềm tin rằng mình vẫn đáng được tôn trọng.

Cách góp ý cũng có ảnh hưởng đáng kể. Một nhận xét cụ thể, tập trung vào hành vi và đưa ra hướng cải thiện thường dễ tiếp nhận hơn lời phán xét mơ hồ về tính cách. Câu "phần số liệu này cần kiểm tra lại" tạo ra một nhiệm vụ rõ ràng; trong khi câu "bạn làm việc thiếu cẩn thận" dễ khiến người nghe cảm thấy toàn bộ năng lực của mình bị phủ định.

Một lỗi sai không đại diện cho toàn bộ con người

Điểm quan trọng của Thuyết Tự khẳng định là giá trị của một con người không nằm trong một lĩnh vực duy nhất. Mỗi người được tạo nên từ nhiều vai trò, phẩm chất và mối quan hệ. Ta có thể làm chưa tốt một bài thuyết trình nhưng vẫn là người chăm chỉ; có thể đưa ra một quyết định sai nhưng vẫn là người biết chịu trách nhiệm; có thể bị phê bình trong công việc nhưng điều đó không xóa bỏ những năng lực và đóng góp khác.

Nhìn nhận như vậy không phải để né tránh khuyết điểm hay tự xoa dịu mình. Trái lại, khi không phải dùng quá nhiều năng lượng để bảo vệ cái tôi, con người có thể nhìn thẳng vào sai sót rõ ràng hơn. Việc thừa nhận "tôi làm việc này chưa tốt" khác hoàn toàn với kết luận "tôi là người kém cỏi".

Tách hành vi khỏi giá trị bản thân là bước đầu tiên để tiếp nhận phản hồi lành mạnh. Thay vì nghĩ "mình làm sai, vậy mình kém", có thể đổi thành: "Mình làm điều này chưa tốt và đây là điều mình cần học thêm". Cách diễn đạt mới không phủ nhận trách nhiệm, nhưng đặt sai sót vào đúng phạm vi của nó.

Làm gì khi cảm xúc nổi lên trước lý trí

Khi vừa nhận góp ý, không phải lúc nào chúng ta cũng có thể bình tĩnh ngay. Thay vì ép mình lập tức đồng ý, hãy cho cảm xúc một khoảng dừng. Có thể hít thở chậm, xin thêm thời gian suy nghĩ hoặc hỏi lại để hiểu chính xác điều người kia muốn nói. Một câu đơn giản như "Bạn có thể cho tôi một ví dụ cụ thể không?" sẽ giúp cuộc trao đổi trở về với dữ kiện thay vì mắc kẹt trong cảm giác bị phán xét.

Hình ảnh minh họa

Tiếp đó, hãy tách ba lớp thông tin: điều gì đã xảy ra, người góp ý diễn giải nó ra sao và phần nào mình có thể kiểm chứng hoặc thay đổi. Không phải mọi lời góp ý đều đúng, nhưng phản ứng phòng vệ tức thời cũng không phải bằng chứng rằng góp ý ấy sai. Ta có quyền cân nhắc, đối chiếu và chỉ tiếp nhận phần hữu ích.

Một cách khác là tự nhắc về những giá trị quan trọng vẫn đang hiện diện trong mình: sự trung thực, tinh thần học hỏi, trách nhiệm, lòng tử tế hoặc sự kiên trì. Đây chính là tinh thần của tự khẳng định: củng cố cảm giác về giá trị tổng thể, để một thiếu sót đơn lẻ không chi phối toàn bộ cách ta nhìn về bản thân.

Về phía người góp ý, thiện chí cần được thể hiện bằng cách nói. Hãy chọn thời điểm phù hợp, mô tả hành vi cụ thể, giải thích tác động và cùng trao đổi giải pháp. Góp ý hiệu quả không nhằm thắng một cuộc tranh luận, mà giúp người nghe hiểu được vấn đề mà vẫn giữ được phẩm giá và động lực thay đổi.

An toàn với chính mình để có thể trưởng thành

Khả năng tiếp nhận góp ý không đồng nghĩa với việc phải luôn mềm mỏng, đồng ý với tất cả hoặc không được tổn thương. Đó là năng lực nhận ra cảm xúc đang xuất hiện, hiểu điều gì trong mình bị chạm tới, rồi lựa chọn phản hồi sau khi đã có đủ bình tĩnh.

Khi cảm giác về bản thân không còn bị đe dọa quá mạnh, lời góp ý có cơ hội trở lại đúng vai trò của nó: một nguồn thông tin để học hỏi. Ta không cần phải luôn đúng mới có giá trị. Đôi khi, trưởng thành bắt đầu từ khả năng bình tĩnh nói: "Điều này mình làm chưa tốt, mình sẽ xem lại - và mình vẫn là mình."

Tài liệu tham khảo

Steele, C. M. (1988). The psychology of self-affirmation: Sustaining the integrity of the self. Advances in Experimental Social Psychology, 21, 261-302. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60229-4