Bước vào tuổi 13, nhiều đứa trẻ dường như bỗng đổi khác: nhạy cảm hơn, dễ hờn dỗi, thích khép cửa phòng hoặc đôi khi có những phản ứng bướng bỉnh khó hiểu. Không ít bậc cha mẹ cảm thấy hụt hẫng và lo lắng tự hỏi: Đứa con bé bỏng, quấn quýt ngày nào sao giờ lại xa cách đến thế?

Theo số liệu từ Viện Tâm lý học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, có tới 32,7% thanh thiếu niên từ 12 đến 18 tuổi xuất hiện những dấu hiệu bất an hoặc xu hướng trầm cảm từ mức độ nhẹ trở lên; tỷ lệ này ở học sinh cấp hai cũng chiếm hơn 30%. Điều này không có nghĩa là trẻ “trở nên khó bảo”, mà phần lớn là do chúng ta vẫn vô tình áp dụng thói quen bảo bọc của thời tiểu học lên những đứa trẻ đang chập chững bước vào giai đoạn “tách rời tâm lý” để trưởng thành.

Nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy, ở mốc 13 tuổi, vùng não xử lý cảm xúc của trẻ đã phát triển gần như người lớn, nhưng vùng vỏ não trước trán, nơi đảm nhận lý trí và khả năng điều tiết hành vi mới chỉ hoàn thiện khoảng 60% (và cần đợi đến khoảng năm 25 tuổi mới thực sự trưởng thành). Nói cách khác, các con cảm nhận niềm vui hay nỗi buồn sâu sắc như người lớn, nhưng khả năng tự cân bằng thì chưa theo kịp. Cùng với mong muốn được độc lập và lòng tự trọng đang lớn dần, những lần hờn dỗi, im lặng hay khép chặt cửa phòng thực chất chỉ là cách con muốn nhắn nhủ: “Con đang lớn dần rồi, con cần sự tôn trọng và một khoảng không gian cho riêng mình.”

Khi con bước qua tuổi 13, có bốn điều cha mẹ nếu vô tình làm quá nhiều sẽ dễ khiến khoảng cách đôi bên ngày càng xa.

Ảnh minh họa

1. Nhắc nhở quá nhiều và hay nhắc lại chuyện cũ

Nhiều bậc phụ huynh vì quá quan tâm nên thường có thói quen nhắc nhở con liên tục suốt cả ngày: nhắc học bài, giục dọn dẹp, cùng một chuyện có thể lặp lại nhiều lần. Nhưng dưới sự kèm cặp quá dày đặc ấy, cảm xúc của trẻ rất dễ rơi vào trạng thái căng thẳng.

Tâm lý học gọi đây là “hiệu ứng quá giới hạn”, khi tiếp nhận một sự nhắc nhở quá thường xuyên và kéo dài, tâm lý tự nhiên của con người sẽ sinh ra cảm giác ngột ngạt, mệt mỏi và muốn phản ứng lại. Trẻ ở độ tuổi này đang xây dựng cái tôi riêng, nên những lời cằn nhằn liên tục dễ khiến con hiểu nhầm thành: “Bố mẹ chưa tin tưởng mình, bố mẹ muốn kiểm soát mình.” Cha mẹ càng sốt ruột thúc giục, con lại càng dễ thu mình hoặc phản ứng ngược lại.

Tổn thương hơn là việc vô tình nhắc lại những sai sót trước đây. Một lần điểm chưa tốt hay một lần con trót lơ đễnh nếu cứ bị gợi lại sẽ khiến con hoặc trở nên thờ ơ, hoặc dễ bùng nổ cảm xúc trước những chuyện rất nhỏ.

Nếu cha mẹ từng tự hỏi: “Sao dạo này con chẳng muốn tâm sự với mình nữa?” thì có lẽ, những lời nhắc nhở dồn dập đã vô tình lấy đi cảm giác thoải mái khi trò chuyện của con.

Với trẻ tuổi dậy thì, điều con cần đôi khi chỉ là sự cô đọng: nhẹ nhàng trao đổi một lần, giúp con hiểu rõ vấn đề và hệ quả mà không phán xét. Khi con mắc lỗi, hãy nhìn nhận riêng câu chuyện đó thay vì nhìn về quá khứ. Học cách lắng nghe và cho con những khoảng lặng cần thiết đôi khi lại hiệu quả hơn rất nhiều so với những lời khuyên bảo dài dòng.

2. Lo toan mọi việc, quyết định thay con

Đề cương Hướng dẫn Giáo dục Gia đình Trùng Khánh từng nhận định: Giai đoạn 12 đến 15 tuổi là thời kỳ chuyển giao quan trọng trong tâm lý và các mối quan hệ xã hội của trẻ; đây là lúc thế giới quan và hệ giá trị cá nhân dần thành hình. Nhu cầu lớn nhất của con lúc này là cảm giác được tự chủ cuộc sống của mình.

Nếu cha mẹ sắp đặt sẵn mọi thứ, từ việc học gì, chơi với ai, mặc đồ thế nào cho đến chi tiêu ra sao, con sẽ khó có cơ hội rèn luyện năng lực tự quyết. Lâu dần, điều này dễ dẫn đến hai xu hướng:

- Con thiếu tính chủ động: Vì quen có người lo liệu và thu xếp giúp, con dễ cảm thấy chông chênh, thiếu bản lĩnh và lúng túng khi tự mình đối diện với những thử thách trong cuộc sống.

- Tâm lý phản kháng ngầm: Cảm giác bị gò bó càng lớn thì mong muốn bứt phá càng mạnh mẽ. Khi còn nhỏ con chưa đủ nhận thức, nhưng khi bước vào tuổi dậy thì, con có thể chọn cách bộc lộ sự phản đối qua việc xao nhãng học hành, tìm đến thế giới ảo hoặc tạo khoảng cách với cha mẹ để tìm kiếm quyền tự do cho bản thân.

Sau 13 tuổi, vị trí thích hợp nhất của cha mẹ là chuyển dần từ “người sắp đặt” sang “người đồng hành nâng đỡ”:

- Tập buông tay ở những chuyện thường nhật: Để con tự quyết định cách ăn mặc, sắp xếp góc học tập hay quản lý thời gian rảnh và tiền tiêu vặt của mình.

- Đồng hành trong học tập thay vì kè kè bên cạnh: Giúp con hiểu việc học là hành trình của chính con, và con sẽ là người đón nhận thành quả lẫn bài học từ hành trình đó.

- Giữ vững nguyên tắc cốt lõi: Những vấn đề về nhân cách, sự an toàn và cách đối nhân xử thế cần được giữ vững ranh giới; còn những việc vụn vặt khác, hãy nhẹ nhàng thả lỏng để con tự trải nghiệm.

Sự yêu thương trọn vẹn nhất không phải là che chở con suốt đời, mà là lùi lại một bước đúng lúc, kiên nhẫn để con học cách tự lập, tự chịu trách nhiệm và tự làm chủ cuộc đời mình.

3. Vô tình so sánh hoặc hạ thấp nỗ lực của con

“Con xem bạn ấy kìa”, “Sao con không cố gắng được như người ta” - những câu nói quen thuộc này đôi khi chỉ xuất phát từ mong muốn con tiến bộ hoặc sợ con tự mãn. Nhưng với một đứa trẻ 13 tuổi, sự so sánh ấy hiếm khi trở thành động lực, mà thường chỉ để lại cảm giác tủi thân.

Theo “Thuyết Tự quyết” (Self-Determination Theory), nhu cầu được khẳng định và tôn trọng ở tuổi dậy thì cao gấp nhiều lần so với lứa tuổi nhỏ hơn. Các con rất để tâm đến ánh nhìn của người xung quanh và lòng tự trọng cũng trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết. Mỗi lời so sánh hay chê bai vô tình đều có thể gieo vào lòng con cảm giác tự ti,  nghĩ rằng mình không đủ tốt, không được thấu hiểu, để rồi dần trở nên rụt rè hoặc tự thu mình lại.

Một cuộc khảo sát từng chỉ ra rằng, có tới 59,7% bạn trẻ cảm thấy cách giáo dục tạo áp lực và so sánh dễ khiến các em thiếu tự tin và luôn hoài nghi về giá trị của bản thân.

Ở lứa tuổi này, điều con khao khát nhất chính là sự công nhận chân thành:

- Tránh so sánh con với người khác, không phủ nhận những cố gắng dù là nhỏ nhất của con.

- Dành lời khen cho quá trình nỗ lực thay vì chỉ nhìn vào kết quả. Dù thành tích của con chưa thật nổi bật, hãy giúp con hiểu rằng: Giá trị của con không chỉ đo đếm bằng điểm số, và gia đình luôn là bến đỗ bình yên đón nhận con bằng tất cả yêu thương.

Một đứa trẻ lớn lên trong sự tin tưởng và khích lệ sẽ luôn có đủ sự vững vàng để bước qua những thăng trầm của cuộc đời.

4. Can thiệp quá sâu vào thế giới riêng của con

Cha mẹ thường vì lo lắng cho con trước những cạm bẫy bên ngoài mà dễ sinh tâm lý muốn biết tường tận mọi điều: con nhắn tin với ai, kết bạn với người nào, hay lén kiểm tra các phương tiện cá nhân của con.

Thế nhưng, sau 13 tuổi, điều khiến con cảm thấy ngột ngạt nhất chính là cảm giác bị theo dõi và thiếu niềm tin.

Tâm lý học phát triển xem mốc 13 tuổi là giai đoạn trẻ bắt đầu khẳng định sự độc lập về mặt tinh thần. Cánh cửa phòng khép lại không hẳn là sự xa lánh gia đình, mà là cách con học cách thiết lập một “vùng an toàn” cho riêng mình.

Việc cha mẹ lén đọc nhật ký hay gặng hỏi quá mức về chuyện bạn bè thường khiến con cảm thấy mình không được tôn trọng. Khi cảm nhận được sự bất an đó, con sẽ càng khép kín, càng muốn giấu giếm, và lâu dần sẽ không còn muốn giãi bày tâm tư với gia đình nữa.

Chăm sóc và yêu thương không đồng nghĩa với việc kiểm soát mọi ngóc ngách:

- Tôn trọng những khoảng trời riêng tư của con, từ trang nhật ký cho đến những cuộc trò chuyện với bạn bè.

- Muốn thấu hiểu con, chìa khóa luôn là sự chân thành và chia sẻ cởi mở. Hãy dành thời gian trò chuyện với con như những người bạn, cùng trao đổi về cuộc sống, sở thích, những băn khoăn tuổi mới lớn với một thái độ bình đẳng và ấm áp. Khi cảm nhận được sự tôn trọng và tin cậy, con sẽ tự nhiên mở lòng.

13 tuổi không phải là lúc con trở nên khó gần, mà là lúc con đang bước vào hành trình tự khám phá và hoàn thiện chính mình.

Bớt đi sự cằn nhằn, con sẽ mở lòng chia sẻ. Bớt đi sự bao bọc, con sẽ học được cách tự lập. Bớt đi sự so sánh, con sẽ tìm thấy sự tự tin. Và bớt đi sự kiểm soát, con sẽ tự khắc học được cách chịu trách nhiệm.

Mối quan hệ gia đình đẹp đẽ nhất là: khi con còn nhỏ, cha mẹ là điểm tựa ấm áp; khi con dần khôn lớn, cha mẹ trở thành những người bạn tri kỷ đồng hành bên con...