Thực hiện bởi PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Liên cùng các cộng sự tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, công trình nghiên cứu đề tài “Phát hiện taxon mới thuộc nhóm các loài ong bắt mồi phân họ Eumeninae (Hymenoptera: Vespidae) ở khu vực dãy Trường Sơn Việt Nam” được triển khai với mục tiêu điều tra thành phần loài, phát hiện các taxon mới, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu hình thái và di truyền.

Các đợt khảo sát thực địa quy mô lớn đã được tiến hành tại nhiều “điểm nóng” đa dạng sinh học như Vườn quốc gia Vũ Quang, Chư Mom Ray, Khu bảo tồn thiên nhiên An Toàn, Kon Chư Răng cùng nhiều địa phương dọc dãy Trường Sơn như Quảng Trị (Quảng Bình cũ), Đắk Lắk, Lâm Đồng…

Kết quả, nhóm nghiên cứu đã thống kê được 76 loài thuộc 36 giống ong bắt mồi Eumeninae. Trong đó có 4 loài hoàn toàn mới được mô tả cho khoa học, cùng nhiều ghi nhận mới cho khu hệ Việt Nam. Trong đó, một loài mới thuộc giống Coeleumenes được phát hiện tại Chư Mom Ray; các loài như Labus angulus, Labus obtusus được công bố tại Lâm Đồng; hay Paraleptomenes incultus tại Đồng Nai.

Bên cạnh đó, nghiên cứu còn phát hiện một số loài đặc biệt như loài ong kích thước lớn Pareumenes caoduong với chiều dài gần 2 cm, và Pseudozumia cucphuongensis. Những phát hiện này không chỉ góp phần làm phong phú thêm dữ liệu về đa dạng sinh học quốc gia mà đồng thời còn ghi dấu ấn trên 7 bài báo quốc tế thuộc danh mục ISI, trong đó có các tạp chí uy tín như Zootaxa.

Không chỉ dừng lại ở phân loại hình thái, đây cũng là lần đầu tiên dữ liệu ADN của phân họ Eumeninae tại Việt Nam được thu thập một cách hệ thống. Với 100 mẫu vật, nhóm nghiên cứu đã giải trình tự thành công gen COI cho 42 loài và gen 16S cho 18 loài, sau đó đăng ký trên hệ thống GenBank quốc tế. Đây được xem là nền tảng quan trọng cho các nghiên cứu về tiến hóa và phát sinh loài trong khu vực Đông Nam Á.

Song song với đó, nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều đặc điểm sinh thái độc đáo của các loài ong thông qua cấu trúc tổ. Các dạng tổ rất đa dạng, từ tổ hình hũ bằng đất của giống Eumenes, tổ nhiều khoang song song của Delta và Allorhynchium, đến tổ làm từ lá cây của Calligaster hay tổ có vòi cửa dài đặc trưng của Gribodia.

Ngoài nhóm Eumeninae, các nhà khoa học còn mở rộng thu thập mẫu ở một số họ ong khác như Chrysididae và Crabronidae, qua đó công bố thêm 5 bài báo quốc tế và xuất bản một cuốn sách chuyên khảo. Kết quả này không chỉ hoàn thành mà còn vượt các chỉ tiêu đề ra của Quỹ Nafosted mà còn góp phần xây dựng nền tảng dữ liệu sinh học phân tử và sinh thái học cho các loài ong bắt mồi tại Việt Nam.

Dù còn gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng từ đại dịch Covid-19, đề tài vẫn đạt được nhiều kết quả vượt kế hoạch. Sau khi dịch bệnh được kiểm soát, các chuyến khảo sát trong năm 2022 đã được nối lại nhằm tiếp tục thu thập và “số hóa di truyền” cho nhiều loài hơn. Các dữ liệu ADN bổ sung hiện vẫn đang trong giai đoạn chờ kết quả, nhưng đây là nguồn tư liệu quý giá tạo đà cho những nghiên cứu chuyên sâu hơn trong tương lai.

Nhóm nghiên cứu cho biết, khu hệ ong bắt mồi tại khu vực phía Nam Việt Nam vẫn còn nhiều khoảng trống cần được làm rõ. Trong thời gian tới, các nhà khoa học kỳ vọng tiếp tục nhận được nguồn tài trợ để hoàn thiện bức tranh toàn diện về đa dạng ong bắt mồi trên phạm vi cả nước.