Hoạt động khảo sát thực địa của nhóm nghiên cứu

Các nhà khoa học thuộc Viện Sinh học và Học viện Khoa học và Công nghệ (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), phối hợp cùng nhiều đối tác quốc tế, vừa công bố nghiên cứu quan trọng về khu hệ dơi tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Là một trong những nhóm động vật có vú đa dạng nhất thế giới với hơn 1.400 loài đã được ghi nhận, dơi sinh sống trong nhiều môi trường khác nhau, từ hang động, tán cây đến các công trình gần con người. Phần lớn dơi ăn côn trùng, giúp kiểm soát sâu hại, trong khi một số loài khác đóng vai trò quan trọng trong quá trình thụ phấn và phát tán hạt giống, góp phần duy trì cân bằng hệ sinh thái.

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất ngập nước rộng lớn với hệ sinh thái đa dạng như rừng tràm, rừng ngập mặn và mạng lưới sông ngòi dày đặc, nơi đây được xem là môi trường lý tưởng cho nhiều loài động vật hoang dã, trong đó có dơi. Tuy nhiên, hiểu biết khoa học về thành phần loài và phân bố của nhóm động vật này tại khu vực vẫn còn hạn chế.

Nhằm lấp khoảng trống dữ liệu, nhóm nghiên cứu đã thực hiện công trình “Bats of the Vietnamese Mekong Delta: A revised checklist with significant new records”, công bố trên tạp chí khoa học quốc tế Zootaxa vào tháng 3/2026. Nghiên cứu được triển khai trong khuôn khổ hợp tác với các nhà khoa học đến từ Nhật Bản, Hungary, Vương quốc Anh, Cộng hòa Séc và Pháp.

Trong giai đoạn 2018–2024, nhóm đã khảo sát 23 địa điểm đại diện cho nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau, từ rừng tràm, rừng ngập nước đến núi đá vôi và khu dân cư. Các điểm khảo sát tiêu biểu gồm rừng tràm Trà Sư (An Giang), hang Mo So – Hòn Đất (Kiên Giang), chùa Dơi (Sóc Trăng) và Vườn Quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp). Nhiều khu vực trong số này trước đây chưa từng được nghiên cứu, giúp cung cấp dữ liệu toàn diện hơn về sự đa dạng và phân bố của dơi trong vùng.

Các điểm nghiên cứu dơi tại Đồng bằng sông Cửu Long

Điểm nhấn của nghiên cứu là việc lần đầu ghi nhận 2 loài dơi mới cho Việt Nam: dơi lá Thái Lan (Rhinolophus thailandensis) và dơi nếp mũi Kingston (Hipposideros kingstonae). Ngoài ra, các phân tích kết hợp giữa hình thái, âm học và di truyền còn phát hiện sự tồn tại của các quần thể biệt lập và các dạng loài “ẩn” trong một số nhóm dơi, cho thấy mức độ đa dạng sinh học cao hơn so với nhận định trước đây.

Theo các nhà khoa học, khu hệ dơi ở vùng hạ lưu sông Mê Kông mang dấu ấn tiến hóa lâu dài và phức tạp. Những khu vực núi thấp và núi đá vôi rải rác trong vùng được xem là “nơi trú ẩn” tự nhiên, giúp nhiều loài tồn tại qua các giai đoạn biến động khí hậu trong quá khứ nhờ điều kiện vi khí hậu ổn định và hệ thống hang động phong phú.

Tuy vậy, các quần thể dơi hiện đang đối mặt với nhiều thách thức như suy giảm sinh cảnh, săn bắt trái phép và biến đổi môi trường sống. Sự phát triển nhanh của điện gió ven biển, việc sử dụng hóa chất nông nghiệp và tác động của biến đổi khí hậu cũng đang tạo thêm áp lực lên sự tồn tại của các loài.

Bên cạnh đó, những định kiến sai lệch về dơi sau đại dịch Covid-19 cũng trở thành vấn đề đáng lo ngại. Các nhà khoa học nhấn mạnh, việc xem dơi như nguồn lây bệnh nguy hiểm là thiếu cơ sở khoa học, đồng thời có thể dẫn đến những hành động tiêu cực như phá hủy nơi cư trú của chúng. Trên thực tế, dơi lại đang đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát côn trùng và duy trì sự tái sinh của hệ sinh thái rừng.

Các loài dơi ghi nhận lần đầu tại Đồng bằng sông Cửu Long A–Megaderma spasma, B–R. thailandensis*, C–R. cf. macrotis, D–R. marshalli,E–H. kingstonae*, F–H. galeritus, and G–Coelops frithii. * Loài mới cho khu hệ Việt Nam

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất cần tiếp cận bảo tồn dơi theo hướng toàn diện, đặc biệt là áp dụng mô hình “Một sức khỏe” (One Health), kết hợp giữa bảo tồn đa dạng sinh học, y tế công cộng và phát triển bền vững. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò sinh thái của dơi được xem là yếu tố then chốt.

Danh lục dơi cập nhật từ nghiên cứu được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác quy hoạch, đánh giá tác động môi trường và phát triển bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long. Công trình cũng cho thấy năng lực nghiên cứu ngày càng vững mạnh và khả năng hội nhập quốc tế của các nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực phân loại học và sinh học tiến hóa.