Các nhà khoa học cảnh báo, khi môi trường sống của chuột mang virus mở rộng sang những khu vực đông dân cư hơn, nhiều cộng đồng có thể lần đầu tiên phải đối mặt với nguy cơ lây nhiễm các bệnh truyền từ động vật sang người.

Mối lo ngại này đang trở nên cấp thiết sau khi chùm ca bệnh virus Hanta liên quan đến tàu du lịch MV Hondius thu hút sự chú ý toàn cầu. Trong khi Argentina và Chile đã ghi nhận các ca mắc virus Hanta suốt nhiều thập kỷ, giới chức y tế Argentina cho biết số ca nhiễm gần đây đang tăng mạnh. Theo Bộ Y tế Argentina, từ tháng 6/2025 đến đầu tháng 5/2026, nước này ghi nhận hơn 100 ca mắc virus Hanta, gần gấp đôi so với cùng kỳ năm trước.

Virus Hanta là họ virus do loài gặm nhấm mang và phát tán, xuất hiện tại châu Mỹ, châu Âu và châu Á. Các chủng virus Hanta tại châu Mỹ, còn gọi là virus Hanta “Thế giới mới”, có thể gây ra hội chứng phổi do virus Hanta (HCPS) với các biểu hiện như sốt, đau đầu, rối loạn tiêu hóa, sau đó tiến triển thành suy hô hấp nguy hiểm đến tính mạng.

Đặc biệt, chủng Andes liên quan đến chùm ca bệnh trên tàu MV Hondius hiện là chủng virus Hanta duy nhất được xác nhận có khả năng lây truyền từ người sang người. HCPS được xem là một trong những thể bệnh nguy hiểm nhất của virus Hanta, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%.

Theo ông Juan Diego Pinotti, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ thuộc Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Argentina và làm việc tại Viện Đa dạng sinh học và Sinh thái động vật của Đại học Quốc gia Córdoba, các nhà khoa học đã xác định được 11 kiểu gen virus Hanta liên quan đến bệnh ở người trên 13 loài gặm nhấm bản địa tại miền nam Nam Mỹ.

Mỗi chủng virus tiến hóa gắn liền với một loài vật chủ cụ thể, cho phép các loài gặm nhấm mang virus mà không phát bệnh. Trong đó, “ổ chứa” tự nhiên của chủng Andes là loài chuột gạo lùn đuôi dài (Oligoryzomys longicaudatus), sinh sống chủ yếu tại các khu rừng ẩm và vùng cây bụi phía nam dãy Andes ở Chile và Argentina.

Virus lây sang người chủ yếu thông qua việc tiếp xúc với nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột nhiễm bệnh. Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo ngại là các mô hình khí hậu mới cho thấy môi trường sống của loài chuột này có thể mở rộng đáng kể trong vài thập kỷ tới.

Các dự báo cho thấy sự thay đổi về lượng mưa và nhiệt độ do biến đổi khí hậu có thể đẩy phạm vi sinh sống của chuột mang virus tiến dần về phía đông Argentina, hướng tới khu vực tập trung phần lớn dân số nước này tại ven Đại Tây Dương.

“Cần tăng cường giám sát và xét nghiệm tại các tỉnh, bởi virus có thể đã lan tới những khu vực mới mà chúng ta chưa phát hiện ra”, ông Pinotti cảnh báo.

Bên cạnh đó, hiện tượng khí hậu El Niño và La Niña cũng có thể làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh. Tại miền trung và nam Argentina, những năm El Niño thường mang theo lượng mưa lớn hơn, thúc đẩy thảm thực vật phát triển mạnh. Điều này tạo ra nguồn thức ăn và nơi trú ẩn dồi dào cho chuột, khiến quần thể loài gặm nhấm tăng nhanh.

Bà Veronica Andreo, nhà nghiên cứu thuộc Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Argentina tại Viện Gulich, cho biết mùa đông ôn hòa hơn cũng giúp nhiều cá thể chuột sống sót qua mùa lạnh và tiếp tục truyền virus sang thế hệ tiếp theo.

Không chỉ virus Hanta, nhiều loại virus khác từ loài gặm nhấm cũng được dự báo sẽ lan rộng dưới tác động của biến đổi khí hậu. Một nghiên cứu gần đây về nhóm virus arena có thể gây sốt xuất huyết nghiêm trọng cho thấy nhiệt độ tăng, thay đổi lượng mưa và mở rộng hoạt động nông nghiệp có thể làm tăng nguy cơ virus lây từ động vật sang người tại Nam Mỹ trong vòng 20 đến 40 năm tới.

Nhóm virus này bao gồm virus Guanarito tại Venezuela và Colombia, virus Machupo ở Bolivia và Paraguay, cùng virus Junin tại Argentina. Các bệnh do virus arena gây ra có tỷ lệ tử vong dao động từ 5% đến 30%, tùy thuộc vào chủng virus và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của bệnh nhân.

Để đưa ra dự báo, các nhà khoa học đã sử dụng công nghệ máy học nhằm mô phỏng tác động kết hợp của biến đổi khí hậu, thay đổi quần thể gặm nhấm và biến động sử dụng đất đối với sự lây lan của virus.

Phạm vi phân bố của loài chuột lúa lùn đuôi dài năm 2022 so với phạm vi dự kiến vào năm 2040.

Ông Pranav Kulkarni, nhà dịch tễ học thú y tại Trường Thú y Weill thuộc Đại học California, Davis (UC Davis), cho rằng những nghiên cứu này sẽ giúp cơ quan y tế công cộng chuẩn bị tốt hơn cho các đợt bùng phát dịch trong tương lai.

Theo ông Kulkarni, dù là những căn bệnh có mức độ nguy hiểm cao, nhiều bệnh truyền từ động vật sang người hiện vẫn chưa được đầu tư nghiên cứu tương xứng hoặc chưa thực sự nằm trong trọng tâm giám sát của cơ quan y tế tại nhiều quốc gia.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, giám sát dịch tễ học và chia sẻ dữ liệu giữa các quốc gia sẽ đóng vai trò then chốt trong việc phát hiện sớm nguy cơ dịch bệnh.

Bà Andreo cho rằng giới khoa học vẫn cần nghiên cứu sâu hơn về sự đa dạng của các chủng virus cũng như mối liên hệ giữa các loài vật chủ tại khu vực Nam Mỹ. Một số kiểu gen virus Hanta như Laguna Negra và Lechiguanas đã được ghi nhận có khả năng tồn tại trên nhiều vật chủ khác nhau.

Trong khi đó, ông Pinotti cho biết Argentina gần đây tiếp tục phát hiện thêm hai kiểu gen virus Hanta mới. Ông nhấn mạnh rằng phòng ngừa vẫn là biện pháp quan trọng nhất, bao gồm giám sát dịch tễ và nâng cao nhận thức cộng đồng.