Khi Aaron Bean, một nhà làm vườn chuyên nghiệp tham gia hỗ trợ gắn thẻ đánh dấu cho chim tại một điền trang rộng lớn ở bang Queensland, anh đã phát hiện một loài cây lạ mọc giữa vùng đất khô cằn và quyết định chụp ảnh lại.

Vốn là người dùng tích cực của nền tảng iNaturalist và thường xuyên ghi lại những loài thực vật đặc biệt mà anh bắt gặp, Aaron Bean đăng những bức ảnh này lên nền tảng mà không ngờ rằng chúng mở đầu cho một phát hiện khoa học đáng chú ý.

Giữa hàng triệu dữ liệu được chia sẻ trên nền tảng, loạt ảnh đã thu hút sự chú ý của nhà thực vật học Anthony Bean thuộc Phòng tiêu bản Queensland. Là người từng mô tả loài cây này trong các nghiên cứu, ông nhanh chóng nhận ra đây là Ptilotus senarius, một loài thực vật cực hiếm chưa từng được ghi nhận kể từ năm 1967 và trước đó được cho là đã biến mất ngoài tự nhiên.

Ông Thomas Mesaglio, nhà nghiên cứu thuộc Trường Khoa học Sinh học, Trái đất và Môi trường của Đại học New South Wales, nhận định đây là “một sự trùng hợp may mắn hiếm có”.

Ptilotus senarius là loài cây bụi nhỏ với những cụm hoa màu hồng tím, hình dáng giống các chùm pháo hoa mềm như lông vũ. Loài này chỉ xuất hiện tại các khu vực địa hình hiểm trở gần vịnh Carpentaria ở miền Bắc Australia.

Trước đó, giới khoa học không ghi nhận bất kỳ quan sát chính thức nào về loài cây suốt gần sáu thập kỷ. Nhiều chuyên gia từng lo ngại nó đã gia nhập danh sách khoảng 900 loài thực vật bị tuyệt chủng trên toàn cầu kể từ thế kỷ 18.

Nhờ những bức ảnh do Aaron Bean đăng tải, cùng sự hỗ trợ của chủ điền trang trong việc thu thập mẫu vật, các nhà khoa học cuối cùng đã xác nhận loài cây này vẫn còn tồn tại trong tự nhiên.

Từ trạng thái “tuyệt chủng”, Ptilotus senarius hiện được chuyển sang nhóm “cực kỳ nguy cấp”, mở ra cơ hội để các nhà bảo tồn triển khai các biện pháp bảo vệ loài thực vật quý hiếm này.

Theo nhà nghiên cứu Mesaglio, phát hiện lần này đã cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của cộng đồng trong công tác nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học.

Ngày càng nhiều người chụp ảnh động, thực vật bắt gặp trong tự nhiên rồi tải lên các nền tảng như iNaturalist. Không ít trường hợp, những dữ liệu này đã giúp giới khoa học tìm lại các loài tưởng chừng biến mất hoặc phát hiện những loài hoàn toàn mới.

Theo các nhà nghiên cứu, điều này đặc biệt có ý nghĩa tại Australia, đất nước sở hữu diện tích rộng lớn cùng hệ sinh thái đa dạng, khiến các nhà khoa học khó có thể tự khảo sát toàn bộ lãnh thổ. Thách thức còn lớn hơn khi khoảng một phần ba diện tích đất ở quốc gia này thuộc sở hữu tư nhân.

Tại bang New South Wales, dự án Land Libraries do Quỹ Bảo tồn đa dạng sinh học của chính quyền bang vận hành đang hỗ trợ đào tạo và cung cấp thiết bị để người dân ghi nhận các loài động, thực vật trên đất của mình rồi chia sẻ lên các nền tảng khoa học cộng đồng.

Ông Mesaglio cho rằng, việc kết nối người dân với khoa học và thiên nhiên không chỉ giúp mở rộng dữ liệu nghiên cứu mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn.

Ông cũng khuyến khích người dùng iNaturalist cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt khi đăng tải quan sát, từ hình ảnh lá, thân, vỏ cây đến đặc điểm môi trường sống, thậm chí cả mùi hương của thực vật. Theo ông, càng nhiều dữ liệu chi tiết, giá trị khoa học của các quan sát này càng lớn.

Hiện dữ liệu từ iNaturalist đã được sử dụng trong các công trình khoa học liên quan tới 128 quốc gia và hàng nghìn loài sinh vật trên thế giới.

Với hàng triệu quan sát mới liên tục được cập nhật mỗi năm, các nhà khoa học tin rằng vẫn còn nhiều loài sinh vật quý hiếm đang chờ được phát hiện trở lại.